Setningarræða Steingríms J. Sigfússonar - "Réttlæti án landamæra"
Góðir landsfundarfulltrúar og aðrir gestir
Ég býð ykkur hjartanlega velkomin til þessa þriðja reglulega landsfundar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Að þessu sinni fer fundurinn fram hér í Hveragerði, í ylræktar- og heilsubænum mikla og hér ætlum við að eiga saman góða daga.
Ég vil í byrjun færa öllum þeim sem lagt hafa hönd á plóg við undirbúning þessa fundar kærar þakkir. Ég vil þakka heimamönnum hér á Suðurlandi og Ólafíu sérstaklega fyrir hennar stjórn hér á athöfninni og góð orð. Og ekki ætti okkur að verða kalt með alla orkuna kraumandi undir okkur, í kringum okkur og ekki síst í okkur sjálfum. Þessi fundur er fyrir okkur sjálf og mestu skiptir að hann nýtist okkur vel til að ræða málin, til að skýra og skerpa áherslur okkar þar sem þess er þörf og til þess að undirbúa starf okkar á komandi misserum. Það er auðvitað gaman að fá kastljós fjölmiðla á stóran atburð af þessu tagi í starfi stjórnmálaflokks og augljóst, eins og nýleg dæmi sanna, að menn leggja ýmislegt á sig til þess. En það er ekki og má ekki vera það sem allt snýst um.
Landsfundur er æðsta samkoma stjórnmálaflokks og á hann mæta fulltrúar frá grunneiningum hreyfingarinnar með væntingar í brjósti um árangursríkt og mikið starf, vel undirbúnir og víða hafa menn fundað sérstaklega fyrir komuna hingað. Borist hefur fjöldi tillagna að ályktunum, tillögur um lagabreytingar o.s.frv. Samtals hafa fleiri tugir félaga verið beinir þáttakendur í undirbúningi fundarins sem hluti af þeim u.þ.b. 300 aðal- og varamönnum sem kjörbréf hafa borist fyrir. Umfang fundarins hefur þannig tvöfaldast frá því við hittumst á Akureyri fyrir fjórum árum. Við skulum sameinast um það að láta fundinn sjálfan, starfið hér og innihald þess sem hér fer fram verða aðalatriði málsins, skila eins miklu verki og tíminn framast leyfir og hafa gaman af öllu saman.
Litið um öxl
Það er óhjákvæmilegt í byrjun að líta aðeins um öxl og fara yfir það sem á daga okkar hefur drifið frá því að við komum saman síðast. Ég ætla þó ekki að endursegja stjórnmálasöguna alla frá því að við hittumst í Rúgbrauðsgerðinni í Reykjavík á svipuðum tíma haustið 2001. Þar héldum við glæsilegan landsfund og fengum m.a. til okkar góðan gest, Kristinu Halvorsen formann sósíaliska vinstri flokksins í Noregi. Hún hafði þá nýverið leitt flokkinn í gegnum kosningar þar sem vannst sögulegur sigur. Nú hafa félagar okkar í Noregi nýlega endurtekið leikinn í sveitarstjórnarkosningum og eru á mikilli siglingu.
Sveitarstjórnarkosningar
Í sveitarstjórnarkosningum vorið 2002 vorum við að stíga okkar fyrstu skref og fundum óneitanlega fyrir því að á mörgum stöðum var flokksskipulag okkar og starf að slíta barnsskónum ef það þá fyrirfannst. Það var því sums staðar fyrsta verk þeirra sem hófu að undirbúa sveitarstjórnarkosningar í okkar nafni að stofna flokksfélög og útkoman varð misjöfn. Þegar upp var staðið vantaði aðeins herslumuninn í nokkrum stórum sveitarfélögum að við næðum því takmarki að fá menn kjörna, en annars staðar tókst það og jafnvel gott betur eins og í Skagafirði þar sem vannst góður sigur og félagar okkar eru leiðandi í meirihluta sveitarstjórnar. Við eignuðumst okkar fyrstu sveit borgarfulltrúa og sveitarstjórnarmanna ýmist í gegnum þátttöku í sameiginlegum framboðslistum á breiðari grunni eins og t.d. í Reykjavík eða með okkar eigin framboðum. Fylgi okkar var á bilinu 5 - 6 og upp í rúmlega 20% og dreifingin því mikil þar sem við buðum fram í eigin nafni. Við eigum auðvitað okkar hlut í því fylgi sem féll í skaut sameiginlegra framboðslista, ekki síst á stöðum þar sem við vitum að við stöndum nokkuð sterkt að vígi. Dæmi um slíkt eru sameiginleg framboð vinstri manna eða framboð byggð á félagslegum grunni á stöðum eins og Reykjavík, Húsavík, Borgarnesi, Ólafsfirði, Álftanesi, Siglufirði o.s.frv.
Það jákvæðasta við sveitarstjórnarkosningarnar var auðvitað sú uppbygging flokksstarfs, reynsla og þjálfun sem fjölmargir fengu í þessari frumraun okkar. Það er enginn minnsti vafi í mínum huga að við gerðum rétt í því að bjóða fram alls staðar þar sem aðstæður voru til þess og í eigin nafni þar sem ekki voru aðgengileg skilyrði til samstarfs við aðra.
Eitt af næstu og brýnustu verkefnum okkar er að hefjast handa við að undirbúa þátttöku okkar í sveitarstjórnarkosningunum 2006. Nú með vorinu verður yfirstandandi kjörtímabil hálfnað og mönnum ekkert að vanbúnaði að hefja þann undirbúning.
Það er eindregin skoðun mín að við eigum að stefna að því að bjóða fram og vera fullgildir þátttakendur í sveitarstjórnarkosningum í sem allra flestum byggðarlögum landsins.
Ég er sannfærður um að við munum láta til okkar taka á mörgum nýjum stöðum þar sem við vorum einfaldlega ekki orðin til, vannst ekki tími eða að okkur skorti bolmagn til að standa fyrir framboðum síðast.
Alþingiskosningar
Hvað varðar alþingiskosningarnar sl. vor var niðurstaðan þar að við héldum nokkurn veginn sjó hvað fylgið snertir, töpuðum innan við 0,3% atkvæða. Vegna mikillar óheppni með skiptingu kostaði það okkur hins vegar eitt þingsæti og reyndar voru Frjálslyndi flokkurinn og Vinstrihreyfingin – grænt framboð sérstaklega óheppin með uppskiptingu þingsæta þegar upp var staðið en stjórnarflokkarnir og þá sérstaklega Framsóknarflokkurinn að sama skapi heppinn. Hvorn flokkinn sem er, þ.e. okkur eða Frjálslynda, vantaði aðeins fáein atkvæði á landsvísu til þess að maður hefði færst yfir til okkar og bilið milli stjórnar og stjórnarandstöðu þar með minnkað.
Um það hvernig kosningabaráttan þróaðist mætti margt segja. Við getum að mínu mati verið sátt við það hvernig við stóðum að málum. Við vorum sjálfum okkur samkvæm í því að vilja heyja málefnalega og ábyrga kosningabaráttu. Við fórum ekki á loforðafyllerí. Við fórum ekki út í ódýr áróðursbrögð né málefnalega lákúru og ekki heldur óheyrilegan fjáraustur í sjónvarpsauglýsingar. Við reyndum að koma hreint til dyranna og leggja áherslu á málefni, forðast persónudýrkun og skreyttum okkur ekki með væntanlegum titlum eða virðingarstöðum sem við útnefndum handa okkur sjálfum. Það kann vel að vera, og um það er ég reyndar nokkuð sannfærður, að sérfræðingar í pólitískri auglýsinga- og áróðursmennsku sem tekið er að kalla spunasérfræðinga eða spunadoktora að erlendri fyrirmynd, að slíkir leita í sumu af þessu m.a. skýringanna á því að við náðum ekki að auka fylgið. Kannski er það þá verðið sem við verðum að sætta okkur við að greiða, sú fórn sem við færum fyrir það að heyja stjórnmálabaráttuna á þessum nótum, á okkar forsendum.
Auðvitað er ég ekki að halda því fram að við þurfum ekki að líta í eigin barm og skoða hvað við hefðum getað gert betur enda væri það allra síst við hæfi af minni hálfu. Ég tel að ákveðnir þættir í kosningabaráttunni, t.d. vægi áherslna hefðu mátt vera öðruvísi. Líklega höfum við goldið þess að vera orðin um of merkt hinum hörðu átökum um stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar. Við vitum vel að barátta okkar fyrir varðveislu náttúruverðmætanna, sem þýddi andstöðu við framkvæmdaáform sem miklar væntingar tengdust, sérstaklega í ákveðnum landshluta, við vitum að þetta var okkur ekki auðvelt vegarnesti í kosningabaráttunni, a.m.k. ekki á þeim slóðum. Það er skiljanlegt, það getur kostað sitt að standa í lappirnar og vera sjálfum sér samkvæmur. Hitt er kannski meira umhugsunar- og áhyggjuefni að hin mikla og útbreidda andstaða við stóriðjuáformin meðal almennings skyldu ekki skila meira fylgi til þess flokks sem einn hafði borið hitann og þungann af baráttunni í þágu náttúru landsins á hinum pólitíska vettvangi. Málafylgja okkar á ýmsum öðrum sviðum átti það til að falla í skuggann af þeim óvenjulegu aðstæðum sem sköpuðust í umhverfisverndarbaráttunni á síðasta kjörtímabili en ég get þá sagt í því sambandi og við öll; hér stend ég og get ekki annað. Einmitt í því að vera sjálfum okkur samkvæm og fylgja sannfæringu okkar allt til enda létum við málstaðinn ráða en ekki vangaveltur um praktíska framgöngu, um taktík og það hvað gæti verið vænlegast til að afla skammtímafylgis á landsvísu eða heima í héraði.
Loks held ég að við höfum goldið þess að hafa mælst lengi vel mjög hátt í skoðanakönnunum. Keppinautar okkar eða andstæðingar í stjórnmálum tóku smátt og smátt allir að líta á okkur sem sérstaka og sameiginlega ógn og hagsmunir þeirra fóru þ.a.l. saman í því að reyna að finna á okkur höggstað. Við þessu er að sjálfsögðu ekkert að segja. Við getum ekki vænst þess að aðrir flokkar horfi á okkur taka aukið rými í heimi stjórnmálanna á þeirra kostnað án þess að bregðast við.
Mestu vonbrigðin voru auðvitað að ekki skyldi nást það markmið, sem við settum sem vörumerki á baráttu okkar, að skipta um ríkisstjórn og mynda velferðarstjórn í landinu.
Eitt er a.m.k. víst og það er að ekki öfunda ég Framsóknarflokkinn af þeirri kosningabaráttu sem hann háði. Framsóknarflokkurinn lagðist að mínu mati flatur í ömurlega auglýsingamennsku, froðu og lágkúrupólitík. Flokkurinn auglýsti sem væri hann félagshyggjuflokkur í stjórnarandstöðu, réðist jafnvel á eigin verk og auglýsti fyrir þjóðinni ófremdarástand, t.d. í húsnæðismálum, málaflokki sem Framsókn hafði þá sjálf farið með í ríkisstjórn í 8 ár. Síðan var lofað úrbótum á viðkomandi sviði sem svo ekkert bólar á að sjálfsögðu. Það verður að segjast eins og er að við, ekki síður en aðrir, sváfum á verðinum og brugðumst þeirri skyldu okkar að vekja í tíma athygli kjósenda á því hversu langt var þarna gengið.
Sjálfstæðisflokkurinn hafði ekki erindi sem erfiði þrátt fyrir stórkarlaleg loforð og það er vissulega fagnaðarefni að nokkuð gekk á yfirburðastöðu flokksins í íslenskum stjórnmálum. Hitt er að sama skapi áhyggjuefni að flokkurinn hefur verið furðu fljótur að endurheimta nokkurn veginn fyrri stöðu sína hvað fylgi snertir ef marka má nýlegar skoðanakannanir. E.t.v. finnst mönnum merkingarlaust að rifja þetta upp hér. Þ.e.a.s. í von um að sömu flokkum verði ekki eins léttur leikurinn næst að auglýsa sig sem eitthvað allt annað en þeir eru í reynd eða lofa öllu fögru fyrir kosningar og svíkja svo. En ef við stjórnarandstæðingar, og auðvitað ekki síður fjölmiðlar, höldum ekki mönnum við orð sín, hverjir gera það þá?
Um baráttu félaga okkur í Samfylkingunni og Frjálslynda flokknum ætla ég ekki að hafa mörg orð. Frjálslyndi flokkurinn náði athyglisverðasta árangrinum í þessum kosningum að mínu mati. Frjálslyndir voru heppnir á lokasprettinum þegar umræður um helsta mál flokksins, sjávarútvegsmál, hirtu óvænt athyglina og urðu meiri en ég held að flestir hafi reiknað með. Samfylkingin vann nokkuð á og getur vel við það unað hvað fylgið snertir Á hinn bóginn mistókst Samfylkingunni algjörlega það ætlunarverk að veita nýrri ríkisstjórn forystu og reyndar virtist ekki meiri alvara á bak við þau áform en svo að strax nokkrum klukkutímum eftir kosningar var forsætisráðherrastóllinn boðinn öðrum til afnota.
Stærstu mistök stjórnarandstöðunnar í kosningabaráttunni voru hins vegar þau að Samfylkingin hafnaði endurteknum tilboðum okkar, sem studd voru af Frjálslynda flokknum, um að stjórnarandstaðan stillti upp sameiginlegri og heilli víglínu og byði upp á sjálfa sig og samstarf sitt sem valkost við ríkisstjórnina. Ég tel að eitt afdrifaríkasta augnablik kosningabaráttunnar hafi verið fyrri sjónvarpsþáttur forystumanna stjórnmálaflokkanna þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, sem bar hinn óvenjulega titil „forsætisráðherraefni“ út í gegnum kosningabaráttuna, eyddi í beinni útsendingu tilboði um slíka samstillta víglínu og hóf að gera gælur við Framsóknarflokkinn þess í stað. Upp úr því tók barátta stjórnarandstöðunnar að falla og snerist að lokum allt of mikið upp í slag um fylgi innbyrðis í stað þess að reyna að sækja að stjórnarflokkunum og fella ríkisstjórnina.
Það jákvæða við kosningabaráttuna frá okkar sjónarhóli er tvímælalaust það að við fengum margt nýtt fólk til liðs við okkur. Víða var unnið gríðarlega gott starf og öflug sveit fólks öðlaðist reynslu í allmörgum tilvikum á stöðum þar sem við vorum ekki til staðar yfirleitt sem skipulagt afl árið 1999. Við þurfum heldur ekki að skammast okkar fyrir eitt eða neitt í okkar baráttu. Flokkurinn sýndi ábyrgð í fjármálum og við stöndum vel að vígi í þeim efnum með sáralitlar skuldir. Sérstaklega ánægjulegt var að sjá allan þann mikla fjölda ungs fólks sem kom til liðs við okkur í kosningabaráttunni. Það fellur vel að þeim upplýsingum að við áttum hlutfallslega mestu fylgi að fagna meðal alyngstu kjósendanna. Það sem blasir við og er spennandi, er að málefnalega höfum við hljómgrunn hjá miklu stærri hluta almennings í landinu en sem nemur þeim fjölda sem að endingu ákvað að kjósa okkur. Þetta felur í sér áskorun sem við þurfum að takast á við og þessu ætlum við að breyta. Við þurfum að tryggja að sá fimmtungur til fjórðungur þjóðarinnar a.m.k. sem á meira og minna málefnalega samleið með okkur fylgi því eftir með atkvæði sínu í kjörklefanum næst.
Víglínur skýrast
Víglínur íslenskra stjórnmála skýrðust um margt í alþingiskosningunum og hafa áfram verið að gera það fram á síðustu daga.
Framsóknarflokkurinn reyndist auðvitað ekki félagshyggjuflokkur í stjórnarandstöðu þegar upp var staðið, heldur sami hægri- og evrópusinnaði, valdagírugi stjórnarsetuflokkurinn og hann hefur verið í valdatíð Halldórs Ásgrímssonar.
Hjá Sjálfstæðisflokknum gerðist það að ný kynslóð ungra karlkyns lögfræðinga, sem allir boðuðu skattalækkanir í anda klassískrar hægri- og nýfrjálshyggjustefnu, ruddist inn í þingflokkinn. Það varð fyrst og fremst á kostnað kvenna, sem sumar hverjar höfðu með störfum sínum og áherslum einmitt mildað ásjónu flokksins t.d. á sviði umhverfis- og heilbrigðismála. Ekki er flókið að sjá í hvaða átt þessar mannabreytingar toga svo langt sem það nær og að svo miklu leyti sem þetta níðþunga hagsmunaflykki, Sjálfstæðisflokkurinn, verður yfirleitt hreyft úr stað.
Samfylkingin hélt landsfund sinn um síðustu helgi og enginn ágreiningur ríkir um það hvernig túlka beri helstu niðurstöður. Samfylkingin tók stórt skref til hægri!
Það má segja að þróun Samfylkingarinnar inn að miðju, sem formaðurinn Össur taldi til helstu afreka sinna í blaðaviðtali fyrir um ári síðan, hafi náð í nýjan næturstað með dekri Samfylkingarinnar við markaðslausnir í heilbrigðismálum og einnig því hvernig fjallað var, eða öllu heldur ekki fjallað, um umhverfismál, utanríkismál og fleira.
Víglínur íslenskra stjórnmála hafa því skýrst. Vinstrihreyfingin - grænt framboð er með miklu skýrari hætti en fyrr eini valkostur vinstri manna í landinu. Vinstrihreyfingin - grænt framboð hefur stærra og veigameira hlutverki að gegna hvað snertir varðstöðuna um samábyrgt velferðarkerfi í landinu í dag heldur en fyrir viku síðan.
Það eru vissulega vonbrigði að Samfylkingin skuli létta undir með markaðsöflunum í Sjálfstæðisflokknum með þeim hætti sem raun ber vitni. Auðvitað er þetta vopn í hendur einkavæðingaraflanna í Sjálfstæðisflokknum og eins og það sé nú ekki nógu dapurlegt að sjá gamla drauga nýfrjálshyggju og Thatcherisma ganga ljósum logum hér uppi á Íslandi nú undir lok ársins 2003 á sama tíma og þeir eru á miklu undanhaldi annars staðar. Ekki stóð heldur á fagnaðarlátunum á síðum Morgunblaðsins og reyndar var ritstjóri blaðsins, ásamt hinum nýja Stjórnarformanni Íslands Björgólfi Guðmundssyni, einnig eitt aðalnúmerið á landsfundi Samfylkingarinnar. Það er ekki á hverjum degi sem þvílíkt eggjahljóð kemur í Morgunblaðið. Enda lagði ritstjóri eða leiðarhöfundur blaðsins sérstaka lykkju á leið sína til að draga athyglina að þeirri staðreynd að a.m.k. í einum málaflokki, heilbrigðismálunum, væri nú orðið styttra á milli Samfylkingarinnar og Sjálfstæðisflokks en Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Þegar við bætist að formaður Samfylkingarinnar stakk svo sjálfum Evrópumálunum inn í kæli þá er engu líkara en að helsta leiðarljós flokksins hafi verið að gera Samfylkinguna samstarfshæfari í augum Sjálfstæðismanna.
Þessi nýju tíðindi í stjórnmálum leggja okkur auknar skyldur á herðar og færa okkur aukin verkefni. Við munum reyna af okkar fremsta megni að standa undir því. Við erum því ekki óvön að þurfa ein að bera hitann og þungann af mikilvægri málefnabaráttu í stjórnmálum og eru þar umhverfismál og utanríkismál nærtækt dæmi. Því hefur á hinn bóginn oft verið haldið fram að meiri samstaða ríkti með stjórnarandstöðuflokkunum og styttra væri á milli okkar og Samfylkingarinnar þegar kæmi að hinum sígildu velferðarmálum. Um það atriði má sumpart deila nú, því miður. Svo mikið er víst, að standist Jón Kristjánsson heilbrigðisráðherra þann mikla þrýsting sem á hann er nú lagður af einkavæðingaröflunum þá á hann okkar stuðning vísan. Við munum í þessu tilviki eins og öðrum láta málefnin ráða. Og þó að það sé ekki sérstaklega mín íþrótt að klappa framsóknarmönnum þá skal þetta vera alveg á hreinu.
Velferðarkerfið og markaðurinn
Í framhaldi af þessu er óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum um stöðuna í velferðarþjónustunni og ræða spurninguna um hlutverk markaðarins í þeim efnum. Þar höfum við dregið tiltölulega hreina víglínu. Við erum andvíg einkavæðingu, hvað þá algerri markaðsvæðingu grunnþjónustunnar. Við teljum að heilbrigðiskerfið og menntakerfið eigi að vera rekið á samábyrgan hátt á opinberum grunni. Í aðalatriðum erum við sátt við þá verkaskiptingu sem þar ríkir í dag. Við erum algjörlega andvíg því að hleypa einkarekstri í ágóðaskyni lengra inn í sjálfan kjarna velferðarþjónustunnar vegna þeirra afleiðinga sem slíkt óumdeilanlega hefur fyrr eða síðar. Með því værum við að halda af stað í áttina að tvöföldu kerfi þar sem efnahagur fólks og aðstæður í samfélaginu taka að skipta æ meira máli varðandi gæði þeirrar þjónustu sem menn ráða við að veita sér, eða jafnvel hvort þeir njóta grunnþjónustu yfirleitt. Þessu hafa menn hvergi getað varist hafi menn villst inn á hið ameríska öngstræti og það er villandi og beinlínis rangt að halda öðru fram. Reynslan sýnir einnig að það er ekki hin opinbert rekna þjónusta sem er dýrust eða hefur aukið hlut sinn mest síðustu árin. Þvert á móti. Þau svið heilbrigðisþjónustunnar þar sem útgjöldin hafa aukist mest þar er hlutverk einkaaðila stærst svo sem í ýmiss konar sérfræðiþjónustu og lyfjadreifingu. Vissulega kostar rekstur hinna stóru og sérhæfðu heilbrigðisstofnana eins og Landsspítala - háskólasjúkrahúss og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri mikið. En þar hafa líka miklar framfarir í læknisþjónustu komið til sögunnar, nýr tækjakostur, aðgerðir gerðar hérlendis sem áður voru unnar erlendis og þá borgað fyrir þær dýrum dómum af Tryggingastofnun.
Útgjöld til heilbrigðismála
Eitt er óhjákvæmilegt að taka fyrir sérstaklega. Það eru fullyrðingar um hin hlutfallslega háu útgjöld til heilbrigðismála hér á landi. Þegar umræður hófust einu sinni sem oftar um rekstrarvanda Landspítalans fyrir um ári síðan brást fjármálaráðuneytið þannig við að senda frá sér upplýsingar, sumpart villandi að mínu mati, um mikinn kostnað við heilbrigðismál á Íslandi. Þeir sendu sem sagt Landspítalanum fréttatilkynningu með göróttri tölfræði en ekki peninga. Ég varð til þess að andmæla fjármálaráðuneytinu í blaðagrein og ég andmæli því einnig nú þegar með óábyrgum hætti er reynt að halda því að þjóðinni að íslenska heilbrigðiskerfið sé afbrigðilega dýrt.
Það er að sönnu rétt að Ísland er í hópi þeirra ríkja sem hvað mestu ver af þjóðartekjum til heilbrigðismála. En við erum líka stolt af því að búa við einhverja bestu heilbrigðisþjónustu í heimi. Sú fullyrðing að Ísland sé á toppnum, sé tekið tillit til aldurssamsetningar, fæ ég ekki betur séð en sé röng jafnvel þó aðeins séu tekin opinber útgjöld. Það er auðvitað villandi því raunhæfasti samanburðurinn fæst með því að skoða heildarkostnað samfélagsins vegna heilbrigðismála, þ.e. bæði hins opinbera og einstaklinganna samanlagt. Þá er Ísland, samkvæmt skýrslu OECD fyrir árið 2001, í sjöunda sæti miðað við útgjöld á mann en því áttunda ef tekin eru heildarútgjöld til heilbrigðismála sem hlutfall af þjóðartekjum.
Aðalatriðið er að allt talið um botnlausa hít heilbrigðismála, stjórnlausa aukningu eða að þróunin hér skeri sig frá öðrum sambærilegum löndum, stenst einfaldlega ekki skoðun.
Við erum vissulega ung þjóð en við erum líka fámenn í stóru landi. Hér eru unnin erfið og hættuleg störf undir miklu álagi þannig að slysatíðni er há; hér er rekin ótrúlega háþróuð og sérhæfð heilbrigðisþjónusta en í mjög litlum einingum á alþjóðlegan mælikvarða. Samt stenst kostnaðurinn vel samanburð við þau lönd sem við viljum yfirleitt bera okkur saman við. Eða í hvaða félagsskap viljum við vera; meðal landa eins og Noregs, Kanada, Hollands og Danmerkur; er það ekki? Jú, ég held það. Bandaríkjamenn verja nærri tvöfalt meira til heilbrigðismála á hvern mann en við og reka dýrasta heilbrigðiskerfi í heimi með mjög misjöfnum árangri. Þar kaupa auðmenn sér lúxusþjónustu hjá fokdýrum einkafyrirtækjum en allur almenningur verður að kaupa sér dýrar tryggingar til að eiga í bakhöndinni ef á bjátar. Séu tryggingar ekki fyrir hendi geta veikindi rústað fjárhag jafnvel vel stæðra fjölskyldna á skömmum tíma. Lakast settu hópar samfélagsins fara svo meira og minna á mis við jafnvel grunnþjónustu. Í þessa átt, þ.e. til Bandaríkjanna, er ekki að sækja fyrirmynd um grundvallarskipulag eða greiðslutilhögun þó öðru máli kunni að gegna um faglega þáttinn. Og eru menn búnir að gleyma næstum að segja örvæntingarfullum tilraunum Bandaríkjamanna sjálfra til að breyta sínu kerfi. Hvað var Clinton að reyna?
Hvað ber að gera í heilbrigðismálum?
En er þá allt í lagi hér? Viljum við engu breyta? Svarið er jú. Það þarf vissulega að gera breytingar í heilbrigðiskerfinu og fyrir því höfum við talað en þær breytingar þurfa að vera til bóta og ganga í rétta átt.
Meginniðurstaða stórrar ráðstefnu um velferðarkerfið, sem við héldum sl. vetur þar sem við tókum m.a. heilbrigðismálin fyrir, var að efla bæri grunnþjónustuna fyrst og síðast og almenna heilsugæslukerfið. Á þessa ráðstefnu fengum við m.a. menn eins og Pétur Pétursson, yfirlækni heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri, til að deila með okkur reynslu sinni og visku svo ekki sé nú minnst á skemmtilegheitin.
Þetta þýðir m.ö.o. að leggja verður stóraukna áherslu á forvarnir og fyrirbyggjandi aðgerðir; vinna að því að bæta almennt heilsufar þjóðarinnar með hollu og heilbrigðu líferni; reyna að draga úr sjúkdómum sem óheppilegar umhverfisaðstæður framkalla þ.á.m. streita, hraði og mikið vinnuálag. Og það verður að reyna að „afsjúkdómavæða“ kerfið sem of mikið horfir á sjúkdómana og veikindin og viðbrögð við þeim en of lítið á forvarnir og uppbyggilegar aðgerðir til að bæta hollustu og heilbrigði, þ.e. lýðheilsuaðgerðir. Við viljum sjá starfsemi heilsugæslunnar eflda og byggða upp og að stofnun eins og Lýðheilsustofnun fái auknar fjárveitingar og betri aðstæður til að sinna sínum mikilvægu störfum. Raunveruleg heilsuvernd á vinnustöðum, stórefld sálfræði- og geðheilbrigðisþjónusta í skólakerfinu, ekki síst í grunnskólanum, til að reyna að takast á við vandamálin á byrjunarstigi og forða því að þau ágerist með tilheyrandi sóun, kostnaði og mannlegum hörmungum.
Það er vissulega einnig ákveðinn skipulagsvandi í heilbrigðiskerfinu sem þarf að glíma við. Sameining stóru sjúkrahúsanna á höfuðborgasvæðinu hefur ekki enn skilað þeim árangri sem vonir voru bundnar við hvorki hvað varðar fjármunalegan sparnað né skilvirkari starfsemi. Það er við þá skipulags- og kerfisskekkju að glíma að of mörg rými inni á bráðasjúkrahúsum landsins eru upptekin af fólki sem gæti fengið úrlausn sinna mála á ódýrari hátt ef hjúkrunarrými eða jafnvel meiri aðhlynning í heimahúsum væri til staðar. Svo nefndur sé annar mógúll íslenskra heilbrigðismála hefur Ólafur Ólafsson fyrrverandi landlæknir verið óþreytandi við að hamra á þessum þáttum og benda á mikilvægi þess að menn horfist í augu við breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar einnig hvað skipulag í heilbrigðisþjónustunni snertir.
Í þessu öllu liggja möguleikarnir til raunverulegra umbóta í heilbrigðiskerfinu, til bættrar þjónustu og eftir atvikum sparnaðar en ekki í því að daðra við markaðslausnir og leggja niður allar varnir gegn ásókn einkavæðingar- og gróðaaflanna inn í velferðarþjónustuna.
Hver er svo reynslan af einkavæðingaræfingum og tilraunum sem hér hafa verið gerðar? Hver er reynslan af Sóltúni? Þar kostar, jú, hver sjúklingur mörg þúsund krónum meira á sólarhring en á opinberum hjúkrunarstofnunum eða stofnunum sem reknar eru af sjálfseignarstofnunum eða félagasamtökum. Og er þó sá munur á að gæluverkefni einkavæðingarinnar er tryggt í bak og fyrir ef sjúklingur þar þarf á sérstaklega dýrri lyfjagjöf að halda. Þá borgar ríkið það aukalega og hjúkrunarþyngdin er metin jafnóðum í staðinn fyrir að aðrar hjúkrunarstofnanir þurfa að taka slíka hluti á sig og þurfa oft að bíða árum eða áratugum saman eftir nauðsynlegri leiðréttingu vegna aukinnar hjúkrunarþyngdar.
Það virðist því miður ætla að verða hér eins og í Bretlandi og Bandaríkjunum að menn læra ekkert. Trúin er svo sterk að hún ber menn ofurliði og þó að dómur reynslunnar ætti að segja þeim að staldra við og læra af mistökunum og vitkast þá gerist það ekki af því að hin nýju trúarbrögð og hin nýja trúarbragðakennda nálgun í stjórnmálum heimsins er nýfrjálshyggjan. Slík blind bókstafstrú var borin upp á kommúnista og má til sanns vegar færa að þar blindaðist margur maðurinn af kennisetningum og trúði á óskeikulleik þeirra. En þessi veiki grasserar nú eins og faraldur einmitt hinum megin í litrófi stjórnmálanna í dag. Og nýfrjálshyggjusólin er svo sterk á himni að hún smýgur ekki aðeins um ljóra Framsóknarfjóssins og lýsir það upp. Nei, hún slær nú fleiri og einnig þá sem hafa talið sig vinstra megin miðjunnar blindu, er þeim sem heiftin, eitt andskotans reiðarslag eins og segir í prédikun Vídalíns.
Hvernig hafa svo einkavæðingartilraunirnar í skólakerfinu gengið? Hver er reynslan úr Hafnarfirði? Hver er reynslan af skólagjöldunum sem illu heilli voru innleidd hér í tíð kratanna í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum árin 1991 - ´95? Hver er umræðan í þessum efnum í dag? Jú, hún er að allir hinir fara úti í skólagjöld líka, opinberu háskólarnir einnig. Og hver er tilhneigingin þegar einu sinni er komin á slík gjaldtaka, jú að hækka þau.
Vinstrihreyfingin – grænt framboð ljær ekki máls á því að leggja af stað í slíkan leiðangur með heilbrigðiskerfið. Það er algjörlega á hreinu að fulltrúi okkar í nefnd heilbrigðisráðherra um endurskoðun laga um heilbrigðisþjónustu starfar þar með slíkt vegarnesti. Það er hins vegar umhugsunarefni hvaða leiðsögn fulltrúi Samfylkingarinnar í þeirri nefnd hefur nú frá æðstu stofnun síns flokks.
Slagurinn við markaðsöflin
En einkavæðingardraugarnir eru víðar á ferðinni. Framundan er næsta stóra orusta í þeim efnum. Þar á ég við einkavæðingu Landssímans, almannaþjónustufyrirtækis með markaðsráðandi aðstöðu og náttúrulega einokunaraðstöðu sökum þess að Landssíminn á og rekur grunnnet fjarskiptaþjónustunnar í landinu. Bankarnir hafa nýlega verið einkavæddir með alkunnum afleiðingum og afhentir, gegn nokkru endurgjaldi að vísu, tilteknum vildarmönnum ríkisstjórnarflokkanna á verði sem virðist ekki merkilegt í ljósi afkomu þeirra í dag. Það þarf a.m.k. ekki margra ára rekstur til að borga kaupverðið ef svo heldur fram sem horfir. Þá er nærtækt að ræða sviptingarnar í atvinnulífinu og það fákeppnis- og einokunarumhverfi sem hér hefur verið að myndast á hverju sviði viðskipta á fætur öðru að undanförnu. Það yfirgengilega er að hjólin eru smurð með einkavæðingarbrölti ríkisstjórnarinnar og algjöru aðgerða- og andvaraleysi þeirra ráðuneyta og því miður í sumum tilvikum einnig þeirra eftirlitsstofnana sem eiga að heita til staðar og gætu tekið á málum. Tryggingafélögin hafa nýlega komist í sviðsljósið, gríðarlegar hækkanir þeirra og ofsagróði. Það er kannski talað, stundum lýst áhyggjum en síðan er ekkert gert. Hvert svið viðskipta á fætur öðru í landinu er að verða undirorpið enn þá grimmari fákeppni en áður var. Og nýeinkavæddir bankar eru notaðir sem tæki í valda- og hagsmunaátökum hákarlanna í viðskiptalífinu, síðast í gær í blaðaheiminum.
Umhverfismál
Á sviði umhverfismála er samkvæmt venju af nógu að taka. Sl. 3-5 ár hafa verið mörkuð af mjög hörðum átökum sem tengjast stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar og stórvirkjanaáformum á hálendinu. Varðstaðan um náttúru landsins og tilraunir til að koma sjónarmiðum sjálfbærrar þróunar að í stjórnmálaumræðu á Íslandi hefur mætt á Vinstrihreyfingunni – grænu framboði umfram alla aðra flokka. Það er að sjálfsögðu eðlilegt enda flokkurinn til þess stofnaður sem umhverfisverndarflokkur að koma þessum málum á dagskrá í stjórnmálum og við alla ákvarðanatöku. Á þessu sviði hafa bæði unnist sigrar og ósigrar. Eyjabökkum verður hlíft og vonandi er í sjónmáli að horfið verði frá fráleitum framkvæmdaáætlunum í Þjórsárverum og næsta nágrenni og þau varðveitt héðan af um aldur og ævi án frekari röskunar en orðin er.
Á hinn bóginn eru framkvæmdir hafnar við Kárahnjúka eins og ekki hefur farið fram hjá neinum og víst er að myndir sem þaðan hafa borist á undanförnum mánuðum hafa níst margan manninn í hjartað. Má þá ekki á milli sjá hvort hefur komið ver við mann að sjá sárin í hlíðum Kárahnjúka og bergfyllur falla fram í Dimmugljúfur eða illa klædda og illa launaða farandverkamenn norpa í kuldanum.
Um hneykslið sem þar hefur átt sér stað gagnvart réttindum launamanna, aðbúnaði og öðru slíku þarf ekki að hafa mörg orð. Vonandi leiðir barátta verkalýðshreyfingarinnar og almenn fordæming á framkomunni við hina erlendu verkamenn til verulegra úrbóta enda annað ekki líðandi. Sljóleiki stjórnvalda hefur hins vegar verið með endemum og snautlegust alls framganga ráðherra Framsóknarflokksins.
Baráttan í þessum málum hefur að sjálfsögðu tekið í og sumir telja að það hafi að lokum reynst flokknum kostnaðarsamt í kosningabaráttunni hversu mjög við vorum orðin merkt hinum hörðu ákökum á sviði umhverfisverndar. Við stóðum þessa vakt og gerðum það að mínu mati með sóma og umhverfisverndarsinnað fólk í landinu veit að það getur treyst okkur og við erum sjálfum okkur samkvæm í þessum efnum hvað svo sem fólk kýs að gera þegar það er komið inn í kjörklefann.
Umhverfismálin eru einn stærsti og mikilvægasti málaflokkur samtímans og sá sem verður án nokkurs minnsta vafa hvað fyrirferðarmestur í stjórnmálaumræðu bæði innanlands og utan á komandi árum. Það tengist bæði einstökum átakamálum eins og þeim sem við höfum staðið, og munum standa, frammi fyrir varðandi nýtingu tiltekinna landssvæða og hagsmunaárekstra milli nýtingarsjónarmiða annars vegar og verndunarsjónarmiða hins vegar. Auðvitað fyrst og fremst þegar nýtingaráformin eru af þeim toga að þau stangast á við framsækna náttúruvernd og eyðileggja náttúruna. Framkvæmdir eða svokölluð nýting náttúrunnar sem um leið eyðileggur hana er að sjálfsögðu ekki sjálfbær og getur aldrei orðið. Það sem mönnum gengur seint að læra er að þó nýting og náttúruvernd fari sem betur fer iðulega vel saman, þá á það ekki alltaf við. Stundum rekst þetta algerlega á og þá er ekki bæði hægt að borða kökuna og geyma.
Drög að nýrri náttúruverndaráætlun eru nú til umfjöllunar og voru kynnt á umhverfisþingi fyrir skemmstu. Sú vinna sem að baki liggur og þær fræðilegu og faglegu undirstöður sem hafa verið lagðar í undirbúningsvinnunni eru um margt til fyrirmyndar. En tillögurnar sjálfar um þau svæði sem taka á til friðunar valda miklum vonbrigðum. Þar er t.d. nær algerlega sneitt framhjá sjálfu Miðhálendinu og þeim perlum sem þar eru enn óverndaðar og er nú ógnað af stórvirkjanaáformum ýmissa aðila. Hefðu tillögur í náttúruverndaráætluninni falið í sér ákvörðun um útfærslu friðlandsins í Þjórsárverum hefði a.m.k. einhverju verið hægt að flagga í þeim efnum. Það eru því og munu áfram verða ærin verkefni á sviði umhverfismála hér heima fyrir.
Ekki má heldur gleyma þeim mikilvægu umhverfismálum sem ráðast til lykta í hverju og einu sveitarfélagi og daglegu lífi fólks. Hér á ég við hluti eins og endurvinnslu, flokkun sorps, orkusparnað, ákvarðanir í skipulagsmálum og landnýtingu staðbundið og heimafyrir í einstökum sveitarfélögum. Deilur eins og þær sem hafa risið og uppi eru hér á höfðuborgarsvæðinu um landnýtingu á afmörkuðum svæðum hvort heldur sem er í Fossvogsdal, við Elliðavatn eða annars staðar, allt er þetta hluti af einu stóru samhengi sem er sambúð manns og náttúru, sambúð þjóðar og lands.
Á hnattrænan mælikvarða ber hæst loftmengunina, gróðurhúsaáhrifin og veðurfarsbreytingar af þeirra völdum og það hversu sorglega lítið hefur miðað áfram í þeim efnum.
Utanríkismál
Daglega berast okkur fréttir af hörmungarástandi bæði í Írak og Afganistan, ríkjunum tveimur þar sem Bandaríkjamenn með sína fylgjendur hafa látið til sín taka á síðustu misserum. Í munni Bandaríkjamanna heitir það að „frelsa þjóðir“ að ráðast inn í land með árásarher og skipta um stjórnvöld og koma þar á leppstjórnum Bandaríkjamanna. Öllum má þó vera tilgangurinn augljós. Bandaríkjamenn eru fyrst og fremst að þjóna heimsveldishagsmunum sínum bæði efnahagslegum og pólitískum og ekki síst að opna hliðin fyrir bandarísk stórfyrirtæki í olíuiðnaði. Í báðum þessum löndum er staðan sú að þar ríkir nú meira og minna stjórnleysi og vargöld. Ættbálka- og stríðsherrar vaða uppi og ráða lögum og lofum í Afganistan utan höfuðborgarinnar Kabúl en ítök Bandaríkjamanna eru einskorðuð við hana og nokkrar herstöðvar. Ópíumframleiðslan hefur aftur náð fyrri hæðum í landinu.
Frá Írak þarf ekki að segja tíðindin. Þau blasa við í fjölmiðlum dag hvern og sannast hér enn að Bandaríkjamenn geta með hátæknivopnum sínum farið í stríð og eftir atvikum unnið hinn herfræðilega hluta þeirra. Hitt gengur síðan ver að vinna úr eftirköstunum. Spyrja má hvort einhver hafi þá tilfinningu að heimurinn sé öruggari í dag en hann var áður en Bandaríkjamenn hófu svokallaðar fyrirbyggjandi aðgerðir sínar gegn hryðjuverkum. Alvarlegast er þó að þessi framganga hefur grafið undan tiltrú manna á alþjóðalögum og rétti. Sameinuðu þjóðunum hefur verið ýtt út á hliðarlínuna og Bandaríkin eru smátt og smátt að móta þá heimsmynd að þeir hafi algert sjálfdæmi um það hvort, hvenær eða hvernig þeir beita hernaðarlegum yfirburðum sínum í heiminum.
Í Írak er staðan sú að þar hafa engin gereyðingarvopn fundist og engin tengsl sannast á milli fyrrverandi stjórnvalda í Írak og skæruliðasamtakanna al-Qaeda. Innrás Bandaríkjamanna og Breta í Írak var því án minnsta vafa ólögleg og brot á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna. Gerir það hlut forsætisráðherra og utanríkisráðherra enn hraksmánarlegri en ella þegar þeir tóku það upp hjá sjálfum sér að setja Ísland á lista yfir stuðningslönd þessara aðgerða. Sú ákvörðun var tekin án lögboðins samráðs við utanríkismálanefnd Alþingis og augljóslega í andstöðu við mikinn meirihluta íslensku þjóðarinnar.
Fyrir botni Miðjarðarhafsins er verra ástand en nokkru sinni fyrr. Ísraelsmenn þverbrjóta alþjóðasamþykktir og hundsa ályktanir Sameinuðu þjóðanna og geta treyst á stuðning Bandaríkjanna í þeim efnum ef á þarf að halda. Bandaríkjamenn hika ekki við að beita neitunarvaldi í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna til að koma í veg fyrir að þar séu afgreiddar ályktanir sem fordæma framferði Ísraelsmanna. Fyrir utan víxlverkandi, linnulausar árásir Ísraelshers á óbreytta borgara og sjálfsmorðsárásir Palestínumanna, er mesta ógnunin við stöðuna í dag uppbygging aðskilnaðarmúrsins. Það er enn ein meðvituð og vísvitandi aðgerð af hálfu Ísraelsmanna til að gera friðsamlega lausn deilunnar í raun ómögulega. Í skjóli Bandaríkjanna hafa Ísraelsmenn jafnt og þétt gert friðsamlega lausn erfiðari og erfiðari; með landtöku, ólöglegum landnemabyggðum, skipulögðu niðurbroti á palestínsku þjóðinni, eyðileggingu eigna og efnahagsstarfsemi og nú síðast með uppbyggingu þessa skelfilega aðskilnaðarmúrs. Framkoma Ísraelsmanna er ólíðandi og öllum hugsandi mönnum hlýtur að vera ljóst í hvílíkum regin ógöngum Bandaríkjamenn eru í á alþjóðavettvangi að standa pólitískt ábyrgir fyrir framferði Ísraelsmanna.
Í Tjétséníu og víðar í héruðunum syðst í Rússlandi eða þar í kring á svæðum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum sálugu ríkir hörmulegt ástand. Rússum hentar vel að vísa til þess að þeir eigi í baráttu við hryðjuverkamenn og er þá ekki til siðs að spyrja spurninga nú um stundir. Kínverjar eru of voldugir og of miklir viðskiptahagsmunir í húfi til þess að nokkuð sé aðhafst gagnvart mannréttindabrotum þar sem mönnum er refsað grimmilega fyrir annars staðar. Lítið lát er á hörmungunum í Afríku þó tilviljanakennt sé hversu mikið heimsbyggðin fær af því að frétta og tilhneiginga gæti til að gleyma eða þegja um ástandið í heimsálfu sjálfs uppruna mannsins.
Hér heima hefur umræðan um stöðu bandaríska hersins í Keflavík og óskir Bandaríkjamanna um að draga þar úr viðbúnaði og hverfa burt með herþoturnar verið fyrirferðamikil. Því miður hafa verstu martraðir þeirra orðið að veruleika sem barist hafa fyrir því um áratugaskeið að erlendu hernámi og erlendri hersetu lyki á Íslandi. Viðbrögð íslenskra ráðamanna eru niðurlægjandi. Þeir hafa knékropið fyrir Bandaríkjamönnum og grátbeðið þá um að fara nú ekki með vígtól sín í burtu. Þvermóðska stjórnvalda og íhaldssemi að berjast fyrir óbreyttu ástandi og loka augunum fyrir gjörbreyttum aðstæðum er að leiða Suðurnesjamenn og atvinnulíf á Suðurnesjum í ógöngur. Í stað þess að horfast raunsætt í augu við breytingarnar og snúa sér að því að semja um hvernig þeim verði mætt, með því að setja mótvægisaðgerðir í gang, með öflugri innspýtingu í uppbyggingu atvinnulífs á Suðurnesjum, þá berja ráðamenn höfðinu við steininn og reyna að ríghalda í óbreytt ástand.
Atvinnu-, byggða- og menntamál
Því miður eru ýmsar blikur á lofti í atvinnu- og byggðamálum þrátt fyrir linnulítið tal um að nú sé góðæri gengið í garð á nýjan leik. Atvinnuleysi hefur lítið minnkað og jafnvel aukist á einstökum svæðum t.d. meðal kvenna í ákveðnum landshlutum. Við staðbundna og jafnvel almenna erfiðleika er að glíma í mikilvægum atvinnugreinum ekki síst á landsbyggðinni í landbúnaði og sjávarútvegi.
Ástæða er til að hafa áhyggjur af ferðaþjónustunni sem eins og flestar aðrar útflutnings- og samkeppnisgreinar, býr við fremur slök starfsskilyrði um þessar mundir. Gætir þar m.a. efnahagslegra áhrifa stórframkvæmdanna með tilheyrandi áhrifum á gengi krónunnar, hátt vaxtastig og umtalsverð ruðningsáhrif. Nú undirbýr Seðlabankinn vaxtahækkanir, útgerð er hafin á vaxtamuninn milli Íslands og lávaxtasvæðanna á nýjan leik og háværar kröfur eru uppi um niðurskurð ríkisútgjalda.
Ekki verður undan því vikist að takast á við vanda landbúnaðarins. Einnig verður að líta til stöðu sjávarbyggðanna sem margar hverjar eiga um sárt að binda þar sem kvóti hefur horfið á braut og stórfyrirtæki, sem hafa innlimað sjávarútveginn í minni byggðum, loka vinnslunni og kveðja kóng og prest.
Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur lagt sitt af mörkum til stefnumótunar á þessum sviðum með því að móta stefnu um búsetutengdan grunnstuðning í landbúnaði og til stuðnings búsetu og atvinnulífi í sveitum. Við höfum mótað ítarlega sjávarútvegsstefnu þar sem þróun í átt til vistvænna veiða og byggðatenging veiðiréttarins er gegnumgangandi þráður.
Ekki verður sagt að sú landkynning sem hæst hefur borið á Íslandi að undanförnu þ.e. stórvirkjanir á hálendinu og deilur um þær og ákvörðunin um að hefja hvalveiðar á nýjan leik séu sérstaklega jákvæð landkynning í þágu ferðaþjónustunnar og því miður einblína stjórnvöld áfram fyrst og síðast á hina miðstýrðu stóriðjukosti í atvinnumálum. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur í stefnumótun sinni lagt áherslu á fjölbreytni. Við leggjum áherslu á stuðning við lítil og meðalstór fyrirtæki, á nýsköpun og að efla rannsóknir og þróun. Með því er lagður grunnur að fjölbreyttu og margþættu atvinnulífi. Við viljum að hlúð sé að tækni- og þekkingargreinum og öðrum greinum sem framsæknar geta talist í atvinnulífi.
Öflugt skólakerfi og góð almenn menntun eru nú sem fyrr mikilvægustu undirstöður atvinnulífs jafnt sem mannlífs og menningar. Vinstrihreyfingin – grænt framboð leggur nú vinnu í að yfirfara áherslur sínar á sviði menntamála og þar tökumst við á við hugmyndir eins og þær hvort leggja eigi á skólagjöld í auknum mæli eða stytta framhaldsskólann. Hinu fyrra höfnum við og hinu síðara mætum við með afdráttarlausum fyrirvara um að við munum ekki ljá máls á neins konar gengisfellingu náms á framhaldsskólastigi. Heildstæð og samræmd endurskipulagning sem tæki til allra skólastiga er vænlegri nálgun að okkar dómi en það að bera einangrað niður í framhaldsskólanum og stytta hann.
Góðir fundarmenn.
Yfirskrift þessa landsfundar okkar er „Réttlæti án landamæra“. Í sérstakri málstofu hér á morgun verða pallborðsumræður undir þessari fyrirsögn þar sem við munum skoða af þessum sjónarhóli ekki síst hinar hnattrænu breytingar og hvernig þær koma við okkur hér heima fyrir og mannkynið sameiginlega.
„Réttlæti án landamæra“ er margræð fyrirsögn. Hún vísar inn á við til þess að ekki séu girðingar eða skorður innan samfélagsins sem komi í veg fyrir að allir njóti jafnræðis og réttlætis. Hún vísar út á við til samábyrgðar mannsins ekki aðeins á sjálfum sér og nánasta umhverfi heldur einnig til þess að öll erum við íbúar þessarar jarðar saman í báti. Hún vísar líka til þess að mannréttindi og félagsleg grundvallarréttindi eru algild viðmið og allir eiga sinn rétt án tillits til búsetu, litarháttar, kynferðis eða annarra slíkra þátta.
Framkoma ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í garð öryrkja var rifjuð upp nú á dögunum þegar enn féll dómur í máli öryrkja sem hafa neyðst til að heyja réttindabaráttu sína um langt árabil fyrir dómstólum. Sú saga er með miklum endemum og það gerist ekki á hverjum degi í vestrænum lýðræðisríkjum að ein og sama ríkisstjórnin fái í tvígang á sig hæstaréttardóm vegna brota á stjórnarskránni í sama máli og það í samskiptum við öryrkja.
Vinstrihreyfingin – grænt framboð er velferðarflokkur. Eins og áður sagði gerðum við hvað við gátum sl. vor til þess að knýja fram umskipti í þágu velferðarmála í íslenskum stjórnmálum. Baráttumarkmið okkar er öflugt samábyrgt velferðarkerfi í anda þess besta sem þekkist að norrænni fyrirmynd. Tillögur okkar í því sambandi liggja fyrir, tillögur um raunverulegar úrbætur, margar ítarlega útfærðar.
Tillaga Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um að leikskóladvöl verði gerð gjaldfrjáls í áföngum er raunhæf og mikilvæg tillaga um þróun velferðarkerfisins. Hún felur í sér umbætur sem allt í senn í kjara-, menntunar-, og félagslegu tilliti myndu skipta barnafjölskyldur miklu máli.
Við leggjum áherslu á sveigjanleg starfslok og höfum flutt og fengið afgreidda tillögu um að bannað verði að mismuna fólki á vinnumarkaði á grundvelli aldurs. Við leggjum áherslu á að í almannatryggingakerfinu verði horfið frá bóta- og ölmusuhugsanahætti, og hugtakanotkun, og í staðinn tekið upp hugtakið samfélagslaun. Þetta eru, svo dæmi séu tekin, tillögur okkar um raunverulega og áframhaldandi þróun velferðarsamfélagsins.
Sem ein ríkasta þjóð veraldar erum við Íslendingar fær um að gera miklu betur við þá sem standa lakast að vígi í samfélaginu s.s. aldraða og öryrkja. Núgildandi upphæðir atvinnuleysisbóta eru hreint hneyksli. Fara þarf í verulegt átak til að gera samfélagið fjölskylduvænna en það er. Vinnuvikan er hér einhver sú lengsta sem þekkist og vinnuálag mikið og allt of margar fjölskyldur eiga í miklum erfiðleikum með að ná endum saman. Brottfall nemenda úr skólum, vímuefnaneysla á unga aldri og fleira í þeim dúr eru allt saman samfélagsmeinsemdir og vitna um mannlega harmleiki sem við getum sýnt miklu meiri metnað og dug í að takast á við.
Með nákvæmlega sama hætti og hlutskipti okkar hefur verið bæði vörn og sókn í velferðarmálum má segja hið sama um umhverfismálin. Einnig þar reynum við líka að horfa fram á veginn og koma með framsæknar og uppbyggilegar tillögur um aðgerðir. Tillögur sem byggjast á því að taka fyrir ákveðnar náttúruperlur og ákveða friðlýsingu þeirra og varðveislu um aldur og ævi, óháð og áður en komin eru til sögunnar bein áform um nýtingu eða framkvæmdir sem ógna viðkomandi svæði eða náttúruperlu. Dæmi um þetta er tillaga okkar um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum.
Enn eitt dæmið um sérstakt baráttumál sem við höfum tekið upp á okkar arma er barátta gegn klámvæðingu samfélagsins. Sú barátta er um leið mannréttindabarátta, barátta fyrir því að allir geti lifað með reisn, barátta gegn mansali og þrælahaldi í nútímanum. Þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs fluttu fyrst fyrir fjórum árum frumvarp um að kaup á kynlífsþjónustu yrðu gerð refsiverð, þ.e. að farin verði hin svonefnda sænska leið í baráttunni gegn vændi og klámiðnaði. Við töluðum alein fyrir þessu máli í byrjun og þar hefur Kolbrún Halldórsdóttir farið fyrir af miklum dugnaði og málafylgju. Nú er staðan gjörbreytt og stuðningur við málið hefur farið ört vaxandi, sem í sjálfu sér er dæmi um mikinn árangur í stjórnmálastarfi. Enn er þó mikið starf óunnið og ótrúlegt skilningsleysi svo ekki sé sagt fordómar víða til staðar eins og best kemur fram þegar verið er að jafna nauðungaraðstæðum í vændisheiminum saman við viðskipti með varning eða landabrugg.
Góðir fundarmenn.
Fyrir þessum fundi liggur sérstök tillaga sem fráfarandi stjórn flokksins ákvað á sínum síðasta fundi að flytja. Þar á ég við tillögu um að hafinn verði undirbúningur að endurskoðun stefnuyfirlýsingar flokksins sem verið hefur óbreytt frá stofnfundi okkar í febrúar 1999. Sérstakt markmið þeirrar endurskoðunar verður að styrkja og samþætta áherslur kvenfrelsis eða femínisma og alþjóðahyggju í stefnuyfirlýsingu flokksins. Þessi samþykkt rímar vel við yfirskrift fundarins um réttlæti án landamæra. Hún vísar til mikilvægra málaflokka þar sem Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur sérstöðu og ætlar sér stóra hluti í umræðunni í framtíðinni. Hér er einnig vísað til málaflokka sem höfða mjög til ungs fólks og auðvitað allra hugsandi manna á líðandi stundu. Kvenfrelsi eða femínismi hefur á margan hátt gengið í endurnýjun lífdaganna á Íslandi að undanförnu og það er virkilegt fagnaðarefni. Alþjóðahyggja, í þeim skilningi sem við leggjum í það orð, er hugtak sem felur í sér samstöðu með sjálfstæðisbaráttu þjóða og þjóðarbrota, mannréttindabaráttu og baráttu fyrir jöfnuði og félagslegu réttlæti í heiminum. Baráttu fyrir því að umhverfisvernd verði höfð að leiðarljósi í öllum ákvörðunum stórum og smáum í atvinnulífi, efnahagslífi og stjórnmálalífi heimsins. Baráttan fyrir algildi mannréttinda og andóf gegn fyrirtækjavæðingu eða hnattvæðingu á forsendum fjölþjóðafyrirtækja og fjármagns þar sem gróðarhyggjan ein er höfð að leiðarljósi. Allt fellur þetta saman í einn stóran og breiðan farveg og náskyld þessu er friðarbaráttan og andóf gegn styrjaldarhyggju og yfirgangi hervelda.
Lokaorð
Ég er fullur tilhlökkunar að takast á við verkefni næstu daga og framtíðarinnar.
Það vekur sérstaka athygli, og gleður, að sjá hversu margt ungt fólk er hér saman komið. Það er í samræmi við stóran hlut þess í okkar hreyfingu en ungt fólk er um eða yfir 40% af skráðum félögum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Vísbendingar úr síðustu kosningum færa okkur heim sanninn um það sem við reyndar þóttumst vita að við eigum ekki síst hljómgrunn hjá ungu fólki.
Það hefur því á ýmsan hátt vorað á nýjan leik á vinstri væng stjórnmálanna á Vesturlöndum þar sem ungt, kraftmikið, róttækt fólk er áberandi. Við þurfum ekki að kvíða því að ekki verði endurnýjun og gróska í starfi okkar á þessu sviði. Ég verð þess ekki var, góðir fundarmenn, að daður við úrelta, 25 ára gamla, nýfrjálshyggju og Thatcherisma eigi miklu fylgi að fagna meðal ungs fólks eða blind trú á það að öll okkar vandamál leysist með inngöngu í Evrópusambandið. Ungt fólk hugsar fyrir sig sjálft, mótar sér skoðun og kemur mönnum oft á óvart og ekki síst þeim sem halda að þeir geti sagt því fyrir verkum. Því fengu sænskir valdakratar og hægrimenn rækilega að kynnast á dögunum í kosningunum um evruna þar sem mikill meirihluti ungra kjósenda valdi einmitt aðra leið en þá sem ráðamenn ráku áróður fyrir. Sem sagt þá að hafna upptöku evrunnar og þátttöku í evrópska myntbandalaginu. Þegar slíkir atburðir gerast þá gleðst maður í hjarta sínu. Ekki aðeins vegna þess að niðurstaðan sé manni að skapi heldur einnig vegna þess að slíkir atburðir eru til marks um að lýðræðið lifir þrátt fyrir allt góðu lífi í okkar heimshluta og er hvergi virkara en hér á Norðurlöndunum þar sem við höfum verið svo gæfusöm að byggja upp þróuð og lýðræðisleg velferðarsamfélög. Það er ánægjulegt að annar af tveimur gestum okkar, Stellan Hermansson, kemur hingað glóðvolgur úr evrukosningunum sænsku og mun m.a. fræða okkur um þær á morgun. Hann mun einnig gera grein fyrir nýjustu tíðindum úr samstari vinstri- og umhverfisverndarsinnaðra flokka á Norðurlöndum og í Evrópu en tenging við, eða aðild okkar að, því samstarfi umfram það sem við höfum þegar ákveðið er eitt af því sem við þurfum að ræða og taka afstöðu til á næstunni. Ekki gleður okkur síður koma Tórbjörns Jakobsen frá Færeyjum frá systurflokki okkar Þjóðveldisflokknum. Tórbjörn er þekktur baráttumaður fyrir sjálfstæði færeysku þjóðarinnar, hvað við að sjálfsögðu styðjum af hjarta.
Góðir félagar og vinir.
Ef ég ætti að nefna fernt sem við Íslendingar ættum umfram flest annað að standa vörð um og berum ríkar skyldur gagnvart þá er það; í fyrsta lagi landið okkar og náttúran sem við höfum fengið til afnota en þó fyrst og fremst til varðveislu og gæslu fyrir hönd komandi kynslóða og mannkynsins alls. Það er í öðru lagi menning okkar, tunga og þjóðararfleifð. Það er í þriðja lagi velferðarsamfélagið, velferðarskipulagið sjálft, jafnrétti og félagslegt réttlæti þar sem samábyrgð er lykilhugtak. Og það er í fjórða lagi sjálfsákvörðunarréttur og sjálfstæði þjóðarinnar. Ef við gætum þessa alls standa fjórar traustar stoðir undir farsælu lýðræðis- og velferðarsamfélagi á Íslandi og við sem vel menntuð og áræðin þjóð þurfum svo sannarlega engu að kvíða og allra síst framtíðinni.
Góðir fundarmenn.
Hér í lokin vil ég látið þess getið að á þessum þriðja reglulega landsfundi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs verða þau tímamót að Svanhildur Kaaber sem verið hefur varaformaður flokksins frá upphafi hefur ákveðið að gefa ekki kost á sér áfram. Svanhildur var einn af máttarstólpunum við tilurð flokksins og fyrir utan að hafa gegnt varaformennsku í tæp 5 ár var hún einnig framkvæmdastjóri flokksins um skeið. Við stöndum því í mikilli þakkarskuld við hana fyrir hennar mikla og góða starf.
Kristín Halldórsdóttir sem gegnt hefur embætti ritara í stjórninni er jafnframt núverandi framkvæmdastjóri flokksins hefur því ákveðið að gefa ekki kost á sér til áframhaldandi setu í stjórn og við þökkum einnig henni að sjálfsögðu framlag á þeim vettvangi
Að þessu mæltu, góðir fundarmenn, er loks komið að þeirri, ykkar langþráðu stund, að ég lýk máli mínu og segi 3ja landsfund Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs formlega settan.
