Í afkima liggur berserkur og bíður
“Kæru frændur! Færeyingum finnst alltaf gaman vera boðið til Íslands. Þeim þykir einhvern veginn að þeir sjeu náskyldari þessari þjóð en öðrum. Ættarbönd, menning, mál og lífskjör. Færeyskir þjóðveldismenn fagna boðinu á landsfund bróðurflokksins Vinstri-Greinir. Ég vil nota tækifærið til að færa ykkur kveðjur frá flokknum, frá formanni flokksins Høgna Hoydal, frá Norðuratlantshópnum á danska þjóðþinginu og frá bróðurflokki okkar á Grænlandi Inuit Ataqatigiit, sem af ákveðnum ástæðum hafði engan möguleika á að vera með umboð á meginfundi ykkar í dag.
Frægi rússinn Alexander Solsjenitsyn sagði einusinnu hin vitru orð, að “hverfi þjóðirnar muni það gera okkur að minnsta kosti eins fátæk eins og ef allar manneskjur yrðu nákvæmlega eins, með sama persónuleika og sama útlit. Þjóðirnar eru auðæfi mannkyns. Þjóðin er sameiginlegur persónuleiki mannkyns. Jafnvel hinar allra smæstu eiga sinn sérstaka lit og rúma í sjálfu sér sjerstakt tilbrigði af guðdómlegri fyrirætlun.”
Á fundi í Kaupmannahöfn fyrir 5 árum var fyrrverandi íslenski forsetinn Vigdís Finnbogadóttir spurð, hvort þjóð jafnsmá og sú færeyska hefði nokkrun möguleika á að virka sem sjálfstætt ríki í heimssamfjelaginu. Hún svaraði skýrt og skorinort. Það eru ekki til stórar nje heldur litlar þjóðir. Það eru aðeins til þjóðir. Þetta er spurning um gæði en ekki magn.
Fyrir bráðum sextíu árum námu Íslendingar land existensielt og pólítískt sjeð. Lýðveldið varð veruleiki. Sjálfstæðishreyfingin hafði náð pólítísku lokatakmarki. Færeyingar ætluðu að ganga sömu leið. Í þjóðaratkvæði 14. september 1946 kaus þjóðin sjálfstæði, en imperíalistarnir á meginlandinu ætluðu alls ekki að leyfa frekari rýrnun á “lebenraum” sínu í Norðurhöfum. Í dönskum stjórnarráðum var söðlað um. Færeyjar og Grænland skyldu hjeðanífrá og að eilífu bundin efnahagshöftum, til þess að Danmörk gæti varðveitt stórpólítískt og geopólítiskt vægi sitt í heimssamfjelaginu.
Strategíin heppnaðist. Gjald fyrir vald. Stærri hluti Færeyinga ljet kaupast í pólítiskri próstítúsjón. Færeysk pólítík hefur síðan verið barátta um þessa gervi-meginspurning þjóðar í drjúgt hálfa öld. Og er enn. Sósíaldemókratar og svæsnir íhaldsmenn í Sambandsflokknum öðrumegin og vinstrisinnaðir þjóðveldismenn og konservatívir fólkaflokksmenn yst til hægri hinumegin. Vitfirringsleg pólítísk staða. En þannig var baráttu Færeyinga, í dönskum peninga-hitakassa, í hálfa öld. Og er enn. En við stóðum á vegamóti í nítján hundrað níutíuátta, þegar kreppan mikla hafði liðið hjá. Nýr efnahagsmögueiki opnaðist og í fyrsta skipti eftir síðari heimsstyrjöld var hægt að skipa stjórn með það skýra markmið, að Færeyjar skyldu verða fullvalda ríki. Með fyrirmynd í íslenska skipulaginu frá 1918. Í fyrstu atrennu.
Eins og Voltaire gamli sagði einu sinni: Söguleg spunga opnaðist, ein av þeim sjáldgæfu, þegar pólítíska skipulagið hefur möguleika á að þrýsta nokkrar afgerandi breytingar ígegn, sem geta fengið gömul, steinrunnin kerfi til að haggast.
Tilraunin mistókst. Í fyrstu atrennu. Danska ríkisvaldið spilaði með vöðvana. Notaði karaktermorð og danskar skattkrónur til að hræða með, og við verðum bara á viðurkenna, að mergurin í færeyska hryggnum stóðst ekki. Takturinn í sjálfstæåis-samsteypustjórninni glataðist. Málið varð aftur innanhús þingmál í Færeyjum. Og togstreitan er aftur sú sama og var. Það tókst samt að skerða dönsku ríkisveitingarnar um einn þriðja, frá níuhundrað og áttatíu milljónum á ári, niður í sexhundruð og fimmtán milljónir á ári, en pólítísku landnámin fylgdu ekki með, þó að sjálfstæðis-samsteypustjórnin hafi samþykkt á Lögþingi að binda endi á vald Dana ekki síðar en ár tvöþúsund og tólf.
Og hvert liggur leiðin nú?
Ný stjórn var skipuð aftur á sumri í fyrra. Samsteypustjórnin hjelt meirihlutanum ásamt Kristilega Miðflokknum, sem hafði áður setið í andstöðu. Varðani þjóðfrelsispólítík er stefnan ekki eins skýr, en dagsskráin er framvegis lögþingssamþykktin frá 2001. Skipun færeyskra stofnana í stað hinna núverandi dönsku, þarámeðal lögreglu, dómsvald og kirkju. En róðurinn er þungur. Nýfrjálshyggjumenn í Kaupmannahöfn með Anders Fogh Rasmussen í broddi fylkingar, þeir sem virtust svo liprir og frjálslyntir í byrjun, herða nú aftur tökin, vel vitandi, að mikill hluti færeysku þjóðarinnar og pólítíska kerfisins gengur um örvita, dópað af dönskum fjárveitingum. Þess vegna er þjóðernisbaráttan svo erfið. Helmingur, kannski rúmlega helmingur þjóðarinnar stuålar Dönum í sígildri nýlendupólítík þeirra. Staðan er einn og hálfur – hálfur til Dana. Og að er ekkert við því að segja, þó að Íslendingar skilji lítið af þessu öllu saman. Hvernig á maður að skilja að eitt fólk, ein þjóð, selji sálina sína fyri materíu heimsins. Maður verður að lifa í þessu vitfirringslega ástandi til þess að skilja það.
Ekkert kemur við Dani. Þeir eru bara að vernda dönsk ríkisáhugamál. Herstöðin í Thule og radarinn á Sornfellio og stöðin á Eiði eru einu stórpólítísku tækin, sem þeir eiga í stórpólítíska leiknum. Væru þessar stoðir tálgaðar undan þeim, þá hefðu þeir sama geópólítíska vægi og til dæmis Lúxemborg og Lichtenstein, og líklega er það dálítið síðan, að nokkrum ameriskum forseta hefur fundist nauðynlegt eða hefur nennt að gefa sjer tíma til að rabba við oddvitana tvo í furstadæmunum báðum.
Skaldið og kommúnistin Jóanes Nielsen segir í grein frá áttatíufimm, að: “Eins og lausaleikskrakkar misjafnra danskra konunga hafa Færeyingar gegnum aldir þegið mola, sem aðrir hafa skilið eftir. Bæði varðandi fæðu og embættismenn. En í afkima í hverri sál liggur berserkur og bíður. Þetta kom í ljós í verkföllunum á sjötta áratugnum. Formaður Føroya Fiskimannafelags var þjóðveldismaðurinn hugrakki, Erlendur Patursson. En tryggastir fylgismenn hans voru frá hinum konungsholla Skálafirði. Menn, sem eru oft taldir vera pólítíska íhaldið í Færeyjum létu þá dynja á kapítalísmanum.”
Færeyingar eru lagðir undir danskt vald og danska konunga. Við höfum aldrei, frá landnámi og hingað til dags gefið okkur undir danskt vald, ekki heldur undir dönsk stjórnarlög, síðan þau urðu veruleiki í átjánhundrað og fjörutíuníu. Í dag nota nýlenduherrarnir suður við Eyrarsund dönsku stjórnarlögin sem múrbrjót gegn færeyskum áhugamálum. Það kvað ekki vera hægt að flytja kirkjuna á færeyskar hendur án þess að hún sje með akkeri í dönsku stjórnarlögunum. Eitthvað svipað mun efalust vera látið gilda um lögreglu og dómsvald. Og flest okkur muna vafalaust síðasta norðurlandaráðsfund, þar sem Danir notuðu dönsku stjórnarlögin sem tæki og múrbrjót til þess að forða Færeyingum sjálfstæða þátttöku í norrænu fjölskyldunni. Einnig hið opinbera Ísland svignaði undan danska þrýstingnum. Það er auðvitað notalegra að dvelja í ríkja-klúbbnum en að kjósa hlutverkið sem enfant terrible, sem ljósmóðir við tangarfæðingu pólítísks lausaleiksbarns í nágrenninu. Þess vegna er það Vinstri-Greinum, og sérstaklega formanni flokksins, Steingrími Sigfússyni, til mikils heiðurs, að hann skuli aldrei hafa farið leynt með skilyrðislausan stuðning sinn við færeyska sjálfstæðisbaráttu og við sjálfstæðan limaskap í Norðurlandaráði Færeyingum til handa. Við Högni höfum stundum til gamans rætt um að fá Steingreim balsameraðan, eftir að hann er horfinn út á hinar eilífu veiðilendur, og að smíða handa honum mausoleum á Vaglinu í Tórshavn, eins og varðtákn fyrir dyggan og traustan stuðning undir komandi færeysku lýðveldi.
Íslendingar eru frægir um heiminn fyrir hugrekki. Einnig pólítískt hugrekki. Hafa háð þorskastríð við heimsveldið fyrir sunnan. Voru meðan annars fyrstir til að viðurkenna Ísrael og Baltalönd sem sjálfstæð ríki. Og stríð Streingrím ber nú ávöxt í öðrum flokkum á Íslandi. Æskulýður og landshlutafélög sjálfstæðismanna ru farin að ranka við sjer og stuðla færeysku baráttunni fyrir að komast úr danska hitakassanum og inn í heimssamfjelagið. Sjálfgefin leið, sem stríð hefur staðið um í hundrað og fimmtíu ár.
Við fögnum öllum stuðningi utansyndis. En Færeyingar verða sjálfir að leysa sig úr höftum. Og við göngum framá leið, þó að beysnum köllum og konum finnist að ferðin gangi allt og seint. Fyrir okkur sem vildum helst stofnsetja lýðveldið í dag, getur vinnan að markmiðinu virst lýjandi, allar þesar samningaviðræður og talið um að fylgja forsendum valdsherranna í Kaupmannahöfn. Eins og frelsisstríðsmaðurinn Mikis Theodorakis, einn þeirra sem börðust ámóti fasistunum í Hellas undir junta-stjórninni, sagði einusinni: Frelsi fæst ekki, það verður að taka það. Þessi staðreynd gildir fyrir okkur á sama hátt og fyrir kúgað lýðræði í Grikklandi þegar Papadopulos var á dögum.
Færeysk stjórnarlög eru í smíðum. Verða tilbúin áður en ár um liðið. Dómsvald, lögregla og kirkja verða skipuð sem færeyskar stofnanir á þessu kjörtímabili. Gerist það ekki, veslast samsteypa sjálfstjórnarflokkanna upp, og Þjóðveldisflokkurinn ætlar sjer ekki að sitja lengur veðurtepptur á dönsku hringekjunum. Ef þingræðið í landinu er ekki nógu sterkt til að leysa þjóðernismálið, þá verður að herða stríðið á öðrum hermótum. Það verður að ferðbúa þjóðina, það verður að þrýsta á steinrunnu zombi’ana á þingi, á sam hátt og við sáum það gerast, þegar Færeyingum tókst að komast undan limaskap í evrópska samveldinu þó að “móðurlandið” kysi aðra leið.
Þjóðveldisflokkurinn er undir það búinn pólítiskt að stjórna komandi lýðveldi. Hann hefur skýr markmið fyrir hvernig skipuleggja eigi samfjelagið. Opinber geiri, sem tryggir öllum jafnrjettindi og jafna möguleika í fjelagsmálum, heilbrigðis-, kennslu-, menningar- og öðrum málum er aðalatriðið. Atvinnulífið á að virka undir skipulegum markaðsskilyrðum. Á burðardyggum grundvelli. Árangur af góðri þjóðveldispólítík síðustu árin er meðal annars að prívat spekúlasjón varðandi opinbera sjóði er horfin. Árin þegar útgerðarmenn og verslunarmenn frjálst gátu farið í sjóð landsins færðu á milli þrettán og fjórtán milljarða danskar krónur úr sdameiginlegum sjóði aðeins á þessum reikningi. Sjerstaklega þessi aðgerð okkar hefur styrkt efnahaginn svo mikið, að efnahaglega röksemdin gegn sjálfstæði hefur svo að segja horfið.
Í hæfileikanum að ná fram jafnvægi milli lýtanna og skyldanna liggur pólítiska snillin. Og Arthur M. Schlesinger, jr., ráðgjafi Kennedys forseta bætti við: Hvernig er staða okkar gangvart Vietnam í þessu tilliti?
Svo slungnir sem þeir eru, þá er danska nýlendupólítíkin ekki það blæbrigðarík að danski forsætisráðherrann gæti fundið upp á spyrja sjálfan sig þessarar spurningar. Jafnóðum og fingurnir ná taki á rimlunni, er járnhællinn settur í. Þar er engin náð.Tilboðið er aukinn efnahagslegur fóðurbætir fyrir áframhaldandi danskt vald. Slæðingur af ölmusu vafið í einn hvers konar siðmenntað sólídarítet. Þeir láta heita jafnrjettindi milli hinna svonefndu ríkishluta Grænlands Færeyja og Danmerkur. Jafnrjettindi sem verulegur gerandi í heimssamfjelaginu verður ekki árangurinn af þessari gervipólítík. Mér dettur í hug Amilcar Cabral. Oddviti í frelsishreyfingunni í Guinea-Bissaus. Portúgalskir agnetar skutu hann tuttugusta janúar nítjan hundrað sjötíu og þrjú. Stuttu fyrir andlátið sagði hann þessi viturlegu orð á landsfundi sænska jafnaðarmannaflokksins: “Samstaða án jafnstöðu er aðeins ölmusa, og ölmusur hafa aldrei stuðlað undir framfarir, hvorki hjá þjóð eða fólki annars. Og öryggi án jafnstöðu er sama og átorítert patríarkat, vernd eða bein nýlendustefna. Hún er alltaf í andsögn viðverulegt frelsi þjóða og manna.” Misskilda danska samstaðan sem færeyska íhaldið talar um, er þessvegna ekki annað en ryk, sem sjálfstæðisstjórnin í Færeyjum á að moka í burtu ef aðeins hún er þess megnug.
Kæru frændur. Feginn að hitta ykkur. Að finna hitann úr lófum sem vilja lyfta með okkur í viðleitninni að ná svo sjálfsögðu takmarki sem jafnrjettur er. Jafnrjettur meðal manna sem og meðal þjóða. Okkar verkefni er að vernda einstaklinginn og samfjelagið ómóti ásóknum bæði innan- og utanfrá. Og að brynja og styrkja samfjelagið þannig, at framtíðin verði ögrun og möguleiki heldur en hótun fyrir eftirkomendur okkar.
Jens Pauli Heinesen lýkur hinni miklu skáldsögu sinni “Frænir eitur ormurin”: “Alt er relativt, alt er komplementert. Stundin er komin til nýtt siðaskifti, ein nýggjan kopernikuslátur. Rekið menniskjað út úr skýmaskotinum. Setið meg omanfyri náttúrulógirnar og latið tarvin liggja á biti við mína lið.”
Kæru frændur. Enn einusinni takk fyrir að okkur var boðið á landsfund ykkar, og bestu kveðjur frá vinaflokkum ykkar í Grænlandi og Færeyjum.”
