Náttúra og umhverfi

Úr málefnahandbókinni:

Umhverfis- og náttúruvernd eru forsenda farsællar samfélagsþróunar og skilyrði þess að mannkynið haldi velli og jöfnuður náist með einstaklingum og þjóðum.

Mannkynið á allt undir því að snúa við þeirri þróun sem veldur vistkreppunni í heiminum. Kreppan er af manna völdum og lausn hennar því í mannlegu valdi. Til að ná árangri þarf vísindalega þekkingu, almennan skilning og samstillt átak í hverju ríki og á alþjóðavettvangi þannig að framleiðsla og önnur mannleg umsvif valdi ekki frekari eyðingu búsvæða, skaðlegri mengun eða rányrkju.

Auðlindir jarðar geta ekki staðið undir því að allar þjóðir nái sama neyslustigi og nú er á Vesturlöndum. Endurskoðun á neysluvenjum vesturlandabúa er óumflýjanleg en þá þarf verðmætamat stjórnvalda og einstaklinga að breytast. Fjölþjóðafyrirtæki hafa undirtökin í efnahagsmálum heimsins, með lykilstöðu í efnahagslífi flestra þjóða. Meginmarkmið í rekstri þessara fyrirtækja er ávöxtun fjármagnsins sem tekur sjaldan mið af nauðsynlegum langtímasjónarmiðum um varðveislu auðlinda og vernd umhverfis. Styrkja þarf stöðu umhverfismála, staðbundið og hnattrænt, og tryggja að efnahagslíf og viðskipti lúti lýðræðislegu valdi og lagi sig að kröfum um sjálfbæra þróun.

Sjálfbær nýting auðlinda
Náttúran, lofthjúpurinn, hafið og auðlindir lands og sjávar eru mestu verðmæti Íslendinga. Náttúruauðlindir eiga að vera sameign landsmanna og þær á að nýta í þágu allra. Við nýtingu endurnýjanlegra náttúruauðlinda þarf að gæta þess að höfuðstóll þeirra sé í engu skertur og beita til þess hagrænum stjórntækjum.

Framtíðarsýn okkar eru vistvænar fiskveiðar og vernd uppvaxtarsvæða nytjafiska, sjálfbær nýting vistkerfa á hafsbotni og friðun svæða fyrir botnlægum og hreyfanlegum veiðarfærum þar sem nauðsyn krefur. Lífríki landsins, landslag og jarðmyndanir á að vernda með heildstæðri löggjöf og skipulagi. Móta þarf heildstæða stefnu um gróðurvernd, samþætta lagaákvæði um verndun jarðvegs og gróðurs og gera vistfræðileg og siðræn gildi að undirstöðu í verndun og nýtingu. Aðgæslu er þörf við innflutning lífvera til landsins og setja ber hið fyrsta skýrar reglur um val og notkun innfluttra tegunda. Íslendingar búa vel að fersku vatni, sem er að verða takmörkuð auðlind víða um heim. Skipuleg vatnsvernd er þjóðhagslega mikilvæg og fer vel saman við víðtæka umhverfisvernd. Kyrrð og hljóðlátt umhverfi eru að verða fágæt gæði. Brýnt er að draga úr hávaðamengun frá umferð. Efla þarf hreina ímynd Íslands í þágu ferðaþjónustu og framleiðslu og sölu á hollum neysluvörum.

Orkustefna og landvernd
Lykillinn að farsælli sambúð manns og náttúru á Íslandi er fólginn í sjálfbærri orkustefnu. Nýting orkulindanna er mikilvæg og nauðsynleg en stóriðja og stórvirkjanir í þágu mengandi iðnaðar sem ganga á náttúruna eru andstæð sjálfbærri þróun. Stefna ber að því að orka frá endurnýjanlegum orkugjöfum leysi stig af stigi innflutta orku af hólmi, jafnhliða því sem dregið verði úr orkusóun og losun gróðurhúsalofttegunda. Beislun orkulinda til almennra nota hérlendis af framsýni og varúð þarf ekki að leiða til óbætanlegra spjalla á náttúrufari og víðernum. Í mörgum tilvikum geta smávirkjanir til staðbundinna nota verið vænlegur kostur. Ríkulegt tillit þarf að taka til umhverfis við áætlanir og ákvarðanir um nýtingu vatnsafls og jarðvarma.

Verndun hálendisins verður best tryggð með heildstæðu skipulagi og stofnun stórra þjóðgarða og friðlanda. Huga þarf að gildi óbyggðanna, öræfa og jökla, fyrir verndun ferskvatns. Stofnun og rekstur þjóðgarða og annarra náttúruverndarsvæða á að verða í samvinnu við  rétthafa og heimamenn sem haft geta margvíslegt hagræði af nýtingu svæðanna til útivistar og ferðaþjónustu. Gæta þarf þess að náttúra friðlýstra svæða bíði ekki hnekki af ferðamennsku eða annarri útivist.

Þörf er víðtækrar löggjafar um útivistarmál og almannarétt. Hverfa skal frá þeirri stefnu að selja land úr eigu ríkis eða sveitarfélaga til einkaaðila nema þegar um er að ræða ábúendur sem nýta landið í samræmi við náttúruverndarsjónarmið. Náttúruperlur eiga að vera almannaeign eftir því sem við verður komið.

Umhverfisvernd og efnahagsmál

Umhverfisvernd og efnahagsmál eru tvær hliðar á sama teningi. Efnahagskerfi sem ekki laga sig að kröfum um heilbrigt umhverfi eru ekki sjálfbær og enda með ósköpum. Atvinnuvegir og fyrirtæki verða að laga sig að kröfum um sjálfbæra þróun og  vistvæn framleiðsluferli. Fjölþjóðafyrirtæki hafa nú undirtök í efnahagsmálum heimsins og tillit til náttúru og umhverfis er víkjandi. Þessu þarf að snúa við.

Alþjóðaviðskiptastofnunin (WTO) setur lagalega skuldbindandi ramma um heimsviðskipti sem kveðið er á um í alþjóðasamningum um vöruviðskipti (GATT), þjónustuviðskipti (GATS) og hugverkaréttindi (TRIPS). Umhverfisvernd hefur veika fótfestu í þessu gangvirki, sem þorri ríkja heims og Ísland þar á meðal eiga aðild að. Stofnunin sætir vaxandi gagnrýni, ekki síst af hálfu þróunarríkja, sem telja hana styðja arðrán fjölþjóðafyrirtækja. Leikreglum stofnunarinnar þarf að umbylta þannig að grundvallarþættir umhverfisverndar og réttlátra heimsviðskipta séu tryggðir. Jafnhliða þarf að samræma og styrkja alþjóðasáttmála um umhverfisvernd og sjá til þess að efnahagslífið taki mið af þeim í hvívetna.

Hagræn stjórntæki og umhverfisvernd

Brýnt er að taka upp vistvæna, græna þjóðhagsreikninga og meta verðmæti ósnortinnar náttúru. Beita ber í auknum mæli umhverfisgjöldum sem stjórntæki í umhverfismálum  til að draga úr úrgangi og sorpi og hvetja til endurvinnslu. Beita á sköttum til að stuðla að umhverfisvernd. Lögfesta þarf ákvæði um að sá sem mengar beri fulla  fjárhagslega ábyrgð á því tjóni sem hann veldur. Við verðlagningu raforku á að taka tillit til allra kostnaðarþátta, þar á meðal fórnarkostnaðar af landi og náttúruverðmætum sem farið gætu undir orkumannvirki. Mikilvægt er að þegar þörf er á orku sé hægt að bera saman mismunandi orkugjafa með tilliti til umhverfisáhrifa.

Efla þarf umhverfisráðuneytið sem meginstjórnstöð umhverfismála í landinu. Ráðuneytið þarf að fá hliðstæða stöðu og fjármálaráðuneytið í stjórnkerfinu um leið og þáttur annarra ráðuneyta í framkvæmd umhverfismála eykst. Færa á ýmsa starfsþætti og verkefni á sviði umhverfismála til sveitarfélaga og stofnana í kjördæmum eða landsfjórðungunum til að auðvelda aðgengi og þátttöku almennings í framkvæmd og stefnumótun og skapa störf fyrir fólk með þekkingu á sviði umhverfismála víða um land.

Ábyrgð sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka

Sveitarfélögum ber að móta áætlanir um sjálfbæra þróun hvert á  sínum vettvangi eins og kveðið er á um í Ríó-yfirlýsingunni („Staðardagskrá 21“). Slíkar áætlanir laða fram öfluga þátttöku sveitarfélaga og almennings í vernd og mótun nánasta umhverfis.

Brýnt er að sveitarfélög endurskoði skipulag sitt og áætlanir með hliðsjón af umhverfismálum. Skipulagsmál höfuðborgarsvæðisins þarf að taka heildstæðum tökum út frá umhverfissjónarmiðum, ekki síst skipulag samgangna, nýrra hverfa og samfélagsþjónustu. Snúa þarf frá úthverfastefnu og samsöfnun viðskipta og þjónustu í risamiðstöðvar en hlúa að smærri skipulagsheildum í hverfum sem verði sjálfbærar einingar á sem flestum sviðum. Þannig má draga úr bílaumferð, hljóðmengun og orkusóun og skapa bætt skilyrði fyrir gangandi umferð og hjólreiðar. Mikilvægt er að auka þátttöku íbúanna í skipulagsvinnunni t.d. með  því að halda sérstök íbúaþing um skipulagsmál.

Stórátaks er þörf til að draga úr loftmengun og losun gróðurhúsalofts, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu, meðal annars með visthæfum lausnum í samgöngumálum á lengri og skemmri leiðum. Draga þarf úr mengun frá atvinnurekstri og umferð og koma sorpförgun og fráveitumálum í viðunandi horf. Ríkisvaldið þarf að taka aukinn þátt í kostnaði við umbætur í sorpförgun og fráveitumálum til að hraða  framkvæmdum á þessu sviði. Eins þarf sérstaklega að huga að varðveislu strandsvæða og lífríkis fjörunnar og tryggja þarf aðgang almennings að þessum svæðum til útivistar og náttúruskoðunar.

Skapa þarf friðsælt og fjölskylduvænt umhverfi sem víðast með tengsl við menningar- og búsetuminjar og tryggja skilyrði til fjölþætts menningarstarfs. Herstöðvar eiga ekki heima í íslensku umhverfi og friðlýsa þarf Ísland og íslenska lögsögu gegn umferð með kjarnorku- og eiturefnavopn.

Styðja ber frumkvæði almennings og almannasamtaka sem vilja taka þátt í sjálfbærri þróun samfélagsins. Stuðningur hins opinbera við almannasamtök er mikilvæg leið til að treysta þátttöku almennings í umhverfisvernd. Þess þarf að gæta að frjáls félagasamtök séu eftir sem áður óháð, starfi á  eigin forsendum og að ákvarðanir séu teknar í samráði við þau.

Skipulagsmál

Skipulagsmál eru mikilvægur þáttur í mótun hvers samfélags. Þau hafa hins vegar ekki notið þeirrar athygli sem skyldi. Skipulags- og byggingarlög marka ramma um málaflokkinn, en honum tengjast fjölmörg önnur svið svo sem hagræn áætlanagerð, mat á umhverfisáhrifum framkvæmda, náttúruvernd og vernd þjóðminja og fornleifa.

Í skipulagi endurspeglast hugmyndir hvers tíma um æskilega landnotkun og samfélagsþróun. Forsendur skipulags eiga ekki síst að ráðast af viðhorfum almennings og kjörinna fulltrúa á Alþingi og í sveitarstjórnum. Almenningur og frjáls félagasamtök eiga að hafa mótandi áhrif á eigið umhverfi og samfélagsþróun. Til að skipulag fái lýðræðislega umfjöllun þarf öflugt fræðslu- og upplýsingastarf. Hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar þarf að endurspeglast í skipulagsvinnu á öllum stigum.

Samgöngur og fjarskipti

Góðar samgöngur eru lífæðar nútímasamfélaga. Samgöngur eru ekki markmið í sjálfu sér heldur er þeim ætlað að létta aðgengi að vörum og þjónustu og efla tengsl manna á milli. Þar sem samgöngutæki og mannvirki anna ekki umferðarþunganum getur þetta markmið snúist upp í andhverfu sína. 

Almenningssamgöngur eru ódýr, umhverfisvænn og hagkvæmur kostur. Öllum ráðum þarf að beita til að auka vægi þeirra hvarvetna á Íslandi og gera þær aðgengilegar. Ástæða er til að gefa gaum allri nýbreytni á því sviði, þar á meðal lestarsamgöngum. Einnig þarf að efla þær almenningssamgöngur sem fyrir eru svo sem strætisvagna og langferðabíla. Byggja skal upp að nýju net almenningssamgangna á landinu öllu og huga þá sérstaklega bæði að strandsiglingum og flugi. Mikilvægt er að bera saman kostnað af slíku neti almenningssamgangna og vegagerð fyrir einkabíla.

Öll meiriháttar samgöngumannvirki eiga að vera háð mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna. Auka þarf markvisst hlut endurnýjanlegra orkugjafa í flutningum og samgöngum og taka mið af raunverulegum umhverfis- og orkukostnaði við skipulagningu samgangna og flutninga. Gera þarf nákvæma kostnaðargreiningu á raunkostnaði við flutninga á sjó og landi og í lofti. Á grundvelli slíkrar kostnaðargreiningar verði mótuð stefna sem stuðli að þróun þess samgöngu- og flutningakerfis sem hefur minnstan umhverfis- og þjóðhagslegan kostnað í för með sér.

Umferðaröryggi er sá þáttur sem vegur hvað þyngst við skipulag og þróun samgangna. Fyrir liggur áætlun um umferðaröryggi sem gildir til ársins 2012 en tryggja þarf fjármagn til framkvæmdar hennar. Brýnast er að lagfæra svokallaða "svarta bletti" sem eru sérstakir slysastaðir bæði í þéttbýli og dreifbýli.
 

Jafn aðgangur allra landsmanna að fyrsta flokks gagnaflutninga- og fjarskiptamöguleikum er úrslitaatriði. Tryggja þarf jafnrétti að þessu leyti, ekki aðeins með aðgengi hvað tæknimöguleika áhrærir heldur einnig kostnað. Stefna ber að breiðbandsvæðingu landsins og jöfnu aðgengi allra landsmanna að upplýsingahraðbrautinni án tillits til búsetu. Verði þetta ekki gert gæti mismunun að þessu leyti hæglega fyrr en varir orðið tilefni nýrrar og alvarlegrar stéttaskiptingar í landinu.

Rannsóknir 

Stórauka þarf grunnrannsóknir á íslensku vistkerfi og lífríki. Með því fæst grundvöllur til að bregðast við og meta breytingar, bæði náttúrulegar sveiflur og af manna völdum. Hafrannsóknir þarf að efla á þeim sviðum sem upplýsingar skortir, t.d. fjölstofnarannsóknir og rannsóknir á áhrifum veiðarfæra á hafsbotninn, og veita til þeirra meira fjármagni en verið hefur. Á það bæði við um haffræði og sjávarlíffræði. Íslendingar þurfa að verða sem best læsir á vistkerfi sjávar. Við höfum alla burði til að verða leiðandi á því sviði.

Jarðfræði Íslands veitir einstaka möguleika til skilnings á eðli jarðar, drifkröftum landreks, jarðskjálftum og eldvirkni. Því þarf að búa vel að jarðvísindum enda rannsóknir á því sviði liður í upplýsingaöflun um náttúru landsins og eðliseiginleika. Bæta þarf möguleika erlendra vísindamanna til samstarfs við íslenska vísindamenn. Lega Íslands á hafstrauma- og veðramótum í norðanverðu Atlantshafi veitir einstaka möguleika til umhverfisrannsókna, meðal annars á sviði veður- og loftslagsfræða. Efla þarf rannsóknir á því hvernig best verði staðið að endurheimt verðmætra vistkerfa (vistheimt) og að endurheimt votlendis verði meira en orðin tóm. Alhliða umhverfisvöktun á Íslandi og hafsvæðum við landið hefur alþjóðlega þýðingu auk þess að vera brýnt öryggismál fyrir þjóðina.

Umhverfisfræðsla

Virk umhverfisvernd byggir á skilningi á mikilvægi nánasta umhverfis einstaklinga. Þekking og skilningur á náttúrunni er grundvallaratriði. Til að gera umhverfisvernd að órjúfanlegum þætti daglegs lífs þarf að styrkja kennslu í náttúru- og umhverfisfræðum í grunnskólum. Markvisst umhverfisuppeldi ryður braut fyrir nýtt gildismat og styrkir siðræn viðhorf til umhverfis og samfélags. Upplýst, opið og lýðræðislegt samfélag er forsenda þess að unnt sé að efla umhverfisvitund og koma í veg fyrir umhverfisspjöll. 

Alþjóðasamningar gegn mengun og rányrkju

Öflug alþjóðleg samvinna er afar mikilvæg í umhverfismálum og ekki síst gerð bindandi sáttmála, sem fylgt sé eftir með vöktun og aðhaldi um framkvæmd. Brýnt er að samstilla sáttmálana um verndun líffræðilegrar fjölbreytni, loftslagsbreytingar og eyðimerkurmyndun og gæta þess að fullt tillit sé tekið til þeirra við stefnumótun og ákvarðanatöku í umhverfismálum. Íslendingar eiga að vera virkir þátttakendur í því að ná markmiðum loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna og Kyótó-bókunarinnar. Það sama á við um aðra samninga sem varða staðbundna og aðborna mengun. Gróðurhúsalofttegundir hafa ekki aðeins áhrif á loftslag og hitastig heldur einnig veðurfar og hafstrauma. Andrúmsloftið er sameiginleg auðlind alls mannkyns og réttur hvers og eins til nýtingar þarf að vera jafn, hvar sem er á jarðarkringlunni. Sérstaka áherslu ber að leggja á gerð alþjóðasamnings um bann við losun þrávirkra, lífrænna efna og geislavirkra efna í hafið. Vernd hafsins gegn mengun er úrslitaatriði fyrir Íslendinga. Friðlýsa á Ísland fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum og banna þar umferð kjarnorkuknúinna farartækja.

Framtíðarsýn

Mannkynið þarf á næstu áratugum að þreyta örlagaglímu við aðsteðjandi vistkreppu. Barátta almennings og þjóða um andrými, auðlindir og rétt til mannsæmandi lífs getur orðið hörð. Því fyrr sem leitað er farsælla lausna og tekið á aðsteðjandi vá, þeim mun meiri líkur eru á bærilegri niðurstöðu.

Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur á síðustu þremur áratugum verið unnið gagnmerkt starf við að greina þau stóru alþjóðlegu vandamál sem blasa við mannkyni og við að fylkja ríkjum heims til sóknar að sjálfbærum heimi. Með Ríó-ferlinu og framkvæmdaáætlun þess (Dagskrá 21) var mótaður þýðingarmikill farvegur og um leið skilgreind lykilhugtök í umhverfisrétti eins og varúðar- og mengunarbótareglan. Á heimsþingi Sþ í Jóhannesarborg haustið 2002 var svo samþykkt yfirlýsing um aðgerðir þjóða heims á næstu árum til að ná markmiðum sjálfbærrar þróunar.

Þessari leiðsögn hefur engan veginn verið fylgt sem skyldi. Hnattvæðing fjármála- og efnahagslífs, sem endurspeglast í lagalega bindandi reglum Alþjóðaviðskipta- stofnunarinnar, hefur haft afdrifarík og um margt neikvæð áhrif. Framleiðsla og neyslustig eins og nú tíðkast í iðnvæddum ríkjum eru ósjálfbær. Hið síaukna álag á auðlindir fær ekki staðist til lengdar. Ná þarf sómasamlegum og jöfnum lífskjörum fyrir alla jarðarbúa með minna álagi á náttúruauðlindir en nú gerist hjá þróuðum ríkjum. Fjölbreytni þarf að ná að dafna í stað einsleitni í framleiðsluháttum. Nýting og endurvinnsla þurfa að koma í stað sóunar. Brýnt er að Ísland og önnur ríki leitist við að innleiða hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar og tryggja þannig efnahagslega, félagslega og vistfræðilega velferð. Um leið þarf að móta samræmdar leikreglur um umhverfisvernd og heimsviðskipti. Upplýst lýðræðissamfélag þar sem jöfnuður ríkir meðal einstaklinga og þjóða er forsenda sjálfbærrar þróunar. Fjölbreytni í náttúru og menningu er besta vegarnestið inn í framtíðina.

Ítarefni:

Tillaga til þingsályktunar um sjálfbæra orkustefnu:
 http://www.althingi.is/altext/126/s/0302.html

Tillaga til þingsályktunar um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum:
 http://www.althingi.is/altext/128/s/0030.html

Tillaga til þingsályktunar um stofnun Snæfellsþjóðgarðs:
 http://www.althingi.is/altext/126/s/0005.html

Frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorku- og eiturefnavopnum:
 http://www.althingi.is/altext/125/s/0655.html