Kvenfrelsi

Á landsfundi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs haustið 1999 var samþykkt að setja af stað ítarlega hugmyndafræðivinnu og byrja á jafnréttismálum. Hópurinn sem fékk þetta verkefni valdi að taka kvenfrelsi fyrst fyrir, enda hafði orðið mikil umræða á landsfundinum um mikilvægi þess að sjónarmið kvenfrelsis væru ætíð höfð að leiðarljósi í VG og þau tvinnuð saman við stefnu flokksins að öðru leyti.

Strax að loknum landsfundinum myndaði nokkur hópur fólks hugmyndasmiðju til að hefja starfið. Fljótlega kom hugmyndasmiðjan sér saman um að hefja vinnuna með því að leggja drög að kvenfrelsisstefnu og við þá vinnu studdist hópurinn m.a. við kvenfrelsisstefnu Vänsterpartiet í Svíþjóð. Snemma árs 2001 kynnti hugmyndasmiðjan uppkast að stefnunni fyrir flokksráði VG og fékk umsagnir og gagnrýni, sem unnið hefur verið úr síðan. Þá kallaði hópurinn til sín gesti sem eru vel heima í þessum málaflokki og fékk frá þeim gagnlegar ábendingar. Þeir sem tekið hafa þátt í hugmyndasmiðjunni eru Guðrún Jónsdóttir, Stefanía Traustadóttir, Einar Ólafsson, Þorvaldur Þorvaldsson, Kristín Halldórsdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir.

Vinstrihreyfingin – grænt framboð telur áframhaldandi baráttu fyrir kvenfrelsi nauðsynlega og leggur áherslu á að sú barátta sé sameiginlegt viðfangsefni karla og kvenna. VG telur það því hlutverk sitt að marka framsækna stefnu í kvenfrelsismálum, stefnu sem byggir á sértækri reynslu og þekkingu kvenna.

Félagsleg og efnahagsleg staða kvenna hefur í aldanna rás misboðið réttlætiskennd bæði kvenna og karla og orðið tilefni umræðna, spurninga og rannsókna. Skýringa hefur verið leitað og ýmsar tillögur að lausnum verið lagðar fram. Oft hafa reiði og örvænting öðru fremur verið sá drifkraftur sem rekið hefur áfram þróun femínískra kenninga, en þar hafa líka vegið þungt vonin um breytingar og ódrepandi trú á frelsi og framtíð kvenna. En femínisminn er ekki bara kenning, hann er einnig hreyfing sem tekur afstöðu og krefst aðgerða.

VG lítur svo á að margt megi læra af boðskap og reynslu femínista og annarra þeirra sem staðið hafa fremst í baráttunni fyrir kvenfrelsi. En konur eru ekki einsleitur hópur. Kynþáttur, menntun, kynhneigð, aldur, stétt og staða þeirra svo og ýmiss konar fötlun skilja þær að og skapa þeim misjafna möguleika í nútíma samfélagi. Þessar misjöfnu aðstæður verður að hafa í huga þegar fjallað er um kvenfrelsi svo baráttan nái jafnt til allra kvenna. Alls staðar í heiminum sæta konur misrétti vegna kynferðis síns. Sú staðreynd stríðir gegn grundvallarmannréttindum og endurspeglast í menningarlegri, félagslegri, efnahagslegri og stjórnmálalegri stöðu þeirra.

Stefnumörkun sú sem hugmyndasmiðja VG leggur nú fram byggir á áralangri baráttu kvenna fyrir fullum mannréttindum. Hún kallar á breytt hugarfar og uppstokkun ríkjandi hefða. Hún felur í sér hugmyndir að aðgerðum á vettvangi stjórnsýslu og sameiginlegra stofnana samfélagsins og styðst í þeim efnum m.a. við rannsóknir í kvennafræðum og baráttuaðferðir feímínista. Hugmyndasmiðja VG hefur litið til kvennahreyfinga síðustu áratuga við stefnumörkunina og leggur áherslu á mikilvægi þess starfs sem þær stóðu fyrir. Þær hafa kennt okkur margt og þær lögðu grunninn að kvennapólitík dagsins í dag. Enn eru í fullu gildi hugmyndirnar um alþjóðlega samstöðu, stefnu í friðar- og öryggismálum, almenna velferð, félagslegt réttlæti, rétt kvenna til vinnu og sömu launa fyrir sambærileg störf, réttinn til að sameina atvinnuþátttöku og fjölskyldulíf og réttinn til að ráða eingin líkama.

Stefnumörkun hugmyndasmiðju VG gengur út frá því að einungis sú vinstri stefna sem byggir á hugmyndum um frelsi kvenna og karla undan hvers kyns kúgun sé raunverulega vinstri stefna.

Femínismi og karlveldi

Vinstrihreyfingin – grænt framboð er flokkur sem kennir sig við kvenfrelsi, umhverfisvernd og jöfnuð. Kynbundið jafnræði, heilbrigt umhverfi og félagslegt réttlæti eru lykilhugtök sem við byggjum stefnu okkar á. Um leið og við beitum okkur gegn óheftu valdi fjármagns og markaðar höfnum við rótgróinni kúgun karla á konum og valdaskipan sem henni fylgir og sem kemur í veg fyrir að konur fái notið fullra mannréttinda.

VG vill sjá samfélag þar sem hver og einn getur ráðið sem mestu um eigið líf. Markmiðið er að einstaklingurinn búi ekki við kúgun af neinu tagi. Mannréttindi og grundvallarfrelsi hvers einstaklings eiga að vera réttur hans frá vöggu til grafar. Breytt efnahagsskipan alþjóðasamfélagsins nægir ekki ein og sér til að ná þessu markmiði. Það verður líka að vinna bug á kúgun og undirokun kvenna í öllum samfélögum, einnig hér á Íslandi. 

VG lítur svo á að margt megi læra af boðskap og reynslu þeirra sem fremst hafa staðið í frelsisbaráttu kvenna á síðustu öld, þar á meðal femínista. Femínistar telja að í flestum ef ekki öllum samfélögum hafi hingað til ríkt karlveldi óháð ríkjandi efnahagskerfi og samfélagsgerð. Karlveldið sé sjálfstæður valdaþáttur og tilvera þess byggist á kerfi sem einkennist af því að karlar hafi undirtök á flestum sviðum, en konur séu valdalausar og undirgefnar. Ekki er dregin dul á að staða karla í slíku kerfi sé misjöfn og markist af ýmsum þáttum svo sem af stétt, aldri, þjóðerni og hefðum. Þetta kerfi hafi fest í sessi sérstaka samheldni meðal karla og leiði til gagnkvæmra tengsla og hollustu þeirra á milli. Karlveldið skapi þannig körlum forréttindi á kostnað kvenna, forréttindi sem þeir afsali sér ekki sjálfviljugir. Þannig viðhaldi karlveldið sjálfu sér og gegnsýri samskipti kynjanna á öllum sviðum, jafnt í opinberu lífi sem einkalífi, í pólitísku flokksstarfi og beitingu framkvæmdavalds. Ekki nóg með það, heldur beri atvinnulíf, félags- og menningarlíf, fjölmiðlar, menntakerfi og vinnumarkaður öll merki þessa kerfis.

Hugmyndasmiðja VG bendir á að kúgun kvenna er bæði dulin og auðsæ. Henni er beitt bæði meðvitað og ómeðvitað, oft í andstöðu við lög en einnig í skjóli laga og tjáningarfrelsis og í samningum á vinnumarkaði. Það margháttaða misrétti sem konur sæta og það ofbeldi sem þær mega þola hefur kallað fram kvennabaráttu sem sérstakt afl og í seinni tíð víða gefið femínistum byr. Í málflutningi femínista endurspeglast krafa um róttækar breytingar á stöðu kvenna. Hugmyndasmiðja VG telur margt af rökum og baráttuaðferðum þeirra geta verið til fyrirmyndar í áframhaldandi baráttu fyrir kvenfrelsi, sem á vegum VG þarf hins vegar að verða sameiginlegt viðfangsefni, karla jafnt sem kvenna.

Hinn kynbundni „samningur“

Á því augnbliki sem við fæðumst eða vitað er um kyn okkar ófæddra, erum við líffræðilega ákvörðuð sem kvenkyns eða karlkyns. En á sömu stundu byrjum við að mótast sem félagsverur. Við fáum félagslegt kyn, verðum að konum og körlum. „Við fæðumst ekki sem konur, við erum gerðar að konum,“ fullyrti Simone de Beavoir fyrir meira en hálfri öld. Allt frá fyrstu tíð læra börn að athöfnum þeirra eru gefnar kynbundnar merkingar og þau læra af reynslunni. Vinstrihreyfingin – grænt framboð lítur ekki á það sem vandamál að kynin eru ólík, þvert á móti. Það eru hinar neikvæðu afleiðingar þessa mismunar sem VG hafnar og vill berjast gegn. Ólíkt þarf ekki að vera það sama og ójafnt.

Viðteknar hugmyndir um mismun kynjanna ákvarðast af því hvað er skilgreint sem kvenlegt og karllegt í samfélaginu á hverjum tíma. Í kvennarannsóknum er kynjakerfið (gender system) ein leið til að lýsa því hvernig og á hverju hin ýmsu samfélög byggja hugmyndir sínar um kynin. Þar með gefst færi á að skoða hvernig þessar hugmyndir hafa breyst í tímans rás. 

Kynjakerfið byggir á tveimur grundvallaratriðum: Í fyrsta lagi að kynin eru aðskilin og í öðru lagi að það er karlinn sem er viðmiðið. Fyrra atriðið felur í sér að kvenlegt og karllegt eigi ekki að blandast saman, konur og karlar séu náttúrulega ólík og þau eigi að meðhöndla á mismunandi hátt. Hitt atriðið, þegar karlinn er viðmiðið, felur í sér að hann sé „normal“ en konar „frávikið“. Á þessum grundvallar hugmyndum byggist óskráður kynbundinn samningur í samfélaginu, sem stjórnar aðstæðum kynjanna félagslega, efnahagslega og pólitískt. Hvert söguskeið hefur sinn kynbundna samning og sitt ósýnilega uppgjör.

Kynbundni „samningurinn“ nær til athafna, áhugamála, kunnáttusviða, hugsana, eiginleika, útlits, kynhegðunar og hvar sé við hæfi að hasla sér völl. Kynjamótunin kemur fram í þeim hlutverkum og athöfnum sem fólki er uppálagt að rækja samkvæmt „samningnum“. Hún tekur þó stöðugt á sig nýjar myndir vegna nýrra væntinga og hugmynda sem snerta kyn, bæði í samfélagslegu og einstaklingbundnu samhengi. Þannig er valdauppbyggingu kynbundna „samningsins“ haldið við og bæði kynin virðast ganga að grundvallaratriðum hans sem gefnum þrátt fyrir nýja strauma í hugmyndafræði samfélagsins. Karlar endurskapa stöðugt völd sín fyrir tilstilli „samningsins“ og konur ganga heldur ekki á svig við forsendur hans. Vald hins kynbundna „samnings“ er hvergi skráð og hugmyndasmiðja VG leggur til að markvisst verði unnið að því „að segja honum upp“. 

Íslenskur réttur hvílir á þeirri reglu að allir skuli jafnir fyrir lögum, óháð kynferði. Jöfn staða kynjanna hefur verið stjórnarskrárbundin frá árinu 1995 auk þess sem sérstök jafnréttislög hafa verið í gildi frá árinu 1976. Að mati VG eru áfangar sem þessir mikilvæg skref í baráttunni fyrir jöfnum rétti og jafnri stöðu kvenna og karla, m.a. þar sem í þeim felst viðurkenning á að kynbundin mismunun er raunveruleiki og að það hallar á konur. Lagasetningin og sérákvæði í stjórnarskrá hafa þó ekki breytt grundvelli hins kynbundna valdakerfis. Enn ríkja hugmyndir um mismunandi eðli kynjanna sem ýta undir og viðhalda aðskilnaði þeirra. Hugmyndasmiðja VG leggur áherslu á mikilvægi þess að bæði konur og karlar geti á sínum eigin forsendum lifað sínu lífi sem sjálfstæðir einstaklingar.

Konur og völd

Í heiminum öllum sitja karlar á helstu valdastólum, hvort heldur litið er til einstakra þjóðríkja eða alþjóðastofnana sem hafa mikil áhrif á þróun heimsmálanna. Það sama á við um okkar samfélag. Konur hafa þó verið að sækja á og hafa æ fleiri náð að hasla sér völl þar sem ráðum er ráðið en sem hópur eru þær enn valda- og áhrifalitlar. Hugmyndsmiðja VG leggur áherslu á að þessu þurfi að breyta, lýðræðið þrífst ekki án þátttöku og sjónarmiða beggja kynja.

Þegar staða íslenskra kvenna er metin út frá alþjóðlegu sjónarhorni má segja að nokkuð hafi miðað í þá átt að jafna valdhlutföll kynjanna. Bæði hefur fjöldi kvenna á Alþingi vaxið umtalsvert á seinni árum og sömuleiðis hefur fjöldi þeirra í sveitarstjórnum farið vaxandi. Þá hefur fjöldi kvenna í ríkisstjórn aldrei verið meiri. Allt eru þetta mikilvægar mælistikur sem duga þó skammt ef konur nýta ekki fengin völd og áhrif til að rétta hlut kvenna. 

Hugmyndasmiðja VG telur baráttuna fyrir þátttöku kvenna í stjórnmálum og í öðru opinberu starfi mikilvæga en bendir á að áherslan megi ekki einskorðast við hana því þegar litið er til annarra mikilvægra sviða í samfélaginu er langt í land hvað varðar jöfnuð. Þrátt fyrir víðtæka jafnréttislöggjöf og alþjóðlegar skuldbindingar búa íslenskar konur enn við kynbundið misrétti. Ákvæði um bann við launamisrétti hafa t.d. ekki tryggt sömu laun fyrir sambærileg störf. Lög hafa þannig takmarkað gildi þegar þeim er ekki fylgt eftir af festu og fullri alvöru. Til þess þarf skilning og vilja sem enn skortir hjá þeim sem valdið hafa.

Hugmyndasmiðja VG telur vaxandi veldi fjármagnsins og frjálshyggjuhugmyndir sem einkenna samfélagþróunina í dag vera ógnun við stöðu kvenna og hugmyndir um jafnrétti og kvenfrelsi. Þegar öllu er á botninn hvolft eru það ráðandi framleiðsluhættir og þróun þeirra ásamt stjórn efnahagsmála og þróun velferðarkerfisins sem hafa afgerandi þýðingu varðandi valdatengsl kynjanna. Verði þessi þróun ekki stöðvuð takmarkast valkostir kvenna mjög.

Konur og velferð

Konur eru mun háðari fjölbreyttu og vel þróuðu velferðarkerfi en karlar. Ástæðan er tvíþætt. Í fyrsta lagi er góð félagsleg þjónusta forsenda þess að konur geti stundað launavinnu og verið efnalega sjálfstæðar. Hin síðari er að opinbera velferðarkerfið er stærsti vinnuveitandi kvenna. Þar sinna konur miklu af þeirri ósýnilegu vinnu sem konur unnu áður launalaust á heimilum sínum þó alls ekki þar með sagt að ósýnileg vinna kvenna inni á heimilunum sé liðin tíð. Íslenska velferðarkerfið stendur verulega að baki því sem raunin er í nálægum löndum. Allar aðgerðir stjórnvalda sem rýra það eru því skref aftur á bak, sérstaklega fyrir konur og stöðu þeirra.

Grundvelli velferðarkerfisins er nú ógnað af hugmyndum og aðgerðum sem auka muninn milli ríkra og fátækra í samfélaginu. Má þar nefna aukinn niðurskurð í velferðarkerfinu öllu, háværar kröfur ríkisvaldsins um aukna hagræðingu, meiri skilvirkni og arðsemi auk þess sem einkavæðing á sviði samfélagþjónustunnar getur haft ófyrirséð áhrif – til hins verra – fyrir bæði konur og þá sem þurfa að njóta þjónustunnar. Niðurskurður í velferðarkerfinu hefur óhjákvæmilega áhrif á stöðu kvenna. Stórir hópar þeirra munu eiga erfiðara með að fá launavinnu og verður fjöldi kvenna þá aftur háður framfærslu karla. Jafnframt þýðir niðurskurðurinn lakari þjónustu sem gerir konum sem enn stunda launavinnu mun erfiðara að sameina vinnuna og umönnun barna og annarra fjölskyldumeðlima sem þurfa á henni að halda. Þessi þróun eykur einnig bilið milli stöðu karla og kvenna og milli mismunandi hópa kvenna. 

Vinstrihreyfingin  - grænt framboð vill endurreisa og efla velferðarkerfið. Þar vegur þungt góð þjónusta við börn, sjúklinga og aldraða. Enn fremur er afar mikilvægt að endurskoða almannatryggingakerfið og tryggja við þá endurskoðun að greiðslur til fólks séu miðaðar við sjálfstæða einstaklinga, óháða tekjum og stöðu maka. Slík breyting er sérstaklega mikilvæg fyrir konur. Heilbrigðis- og menntakerfið telst til nauðsynlegrar grunnþjónustu sem á að vera fjármögnuð úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar. Þar á að ráða þörfin fyrir þjónustuna en ekki fjárhagsleg staða viðkomandi. Til þess að draga úr stétt- og kynbundnu misrétti í samfélaginu þarf að afla og virkja opinbera þjónustu. VG telur þá baráttu snúast um forgangsröðun við skiptingu sameiginlegra sjóða og telur mikilvægt að konur taki virkan þátt í henni.

Konur og vinna

Vinnumarkaðurinn er skrýtin skepna. Hann er hluti hins „allsráðandi markaðar“, sem byggir á lögmálum fjármagnseigenda um framboð og eftirspurn, en hann er um leið sjálfstæð eining sem lýtur eigin lögmálum. Ein af meginstoðunum í stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs er jöfnuður. Undir það fellur jafn og sjálfsagður aðgangur allra að vinnumarkaði, án tillits til kyns, aldurs eða atgervis.

Hugmyndasmiðja VG telur til forgangsverkefna að staða kvenna á vinnumarkaði verði efld, áhrif þeirra og völd aukin. Til að svo megi verða er nauðsynlegt að viðurkenna þá staðreynd að réttur kvenna til launavinnu hefur gegnum tíðina ekki verið talinn jafn sjálfsagður og réttur karla. Síðustu áratugi hafa þær þó verið hvattar til virkrar þátttöku, ekki síst í nafni kvenfrelsis og jafnréttis, og konur hafa hlýtt því kalli.  

Í dag er íslenskt atvinnulíf háð vinnuframlagi kvenna. Þær bera uppi heilbrigðiskerfið, menntakerfið og alla almenna þjónustu, þ.m.t. ferðaþjónustuna. Þær eru að verða helmingur vinnandi fólks og þær auka vinnuframlag sitt ár frá ári. En þótt um 80% íslenskra kvenna séu á vinnumarkaði er staða þeirra slík í samanburði við karla að þar er ekki hægt að tala um þátttöku jafningja sem eiga sömu möguleika til launa og efnahagslegs sjálfstæðis.

Skýringar á þessu ástandi er að finna í sögunni . Alla síðustu öld voru konur háðar körlum um framfærslu. Þær máttu hins vegar bera alla ábyrgð á heimilishaldi og uppeldi barnanna. Heimilið var eign heimilisföðurins. Aukin velferð og nýir atvinnuvegir á 6. og 7. áratugnum komu róti á þessar föstu skorður og sköpuðu grundvöll fyrir virka atvinnuþátttöku kvenna; þær héldur til launavinnu utan heimilisins. Jafnframt varð til sérstakur kvennavinnumarkaður þar sem giltu sérstakar reglur og viðmið fyrir konur. Þar með tóku störf að skiptast í karla- og kvennastörf og þannig er ástandið enn. Þótt konur hafi reynt, í seinni tíð, að hasla sér völl í karlastörfum hefur hinn kynbundni vinnumarkaður haldið velli, þó að mörkin milli kynbundinna starfa hafi þokast til. 

Til er sú kenning að þetta hafi í raun gerst þannig að vald karlveldisins yfir heimilinu og fjölskyldunni hafi breiðst út í samfélagið og mótað valdakerfi þess á þann hátt sem við þekkjum í dag. Þannig hafi launavinna kvenna aldrei skapað þeim nein samfélagsleg völd.

Hugmyndasmiðja VG telur verkaskiptingu kynjanna jafnt á vinnumarkaði sem inni á heimilunum endurspegla ríkjandi hugarfar og gamlar hefðir í samfélaginu. Fá teikn eru á lofti um að breytinga sé að vænta. Þvert á móti virðist margt benda til þess að kynskiptur vinnumarkaður sé að styrkjast. Dæmi um það eru störf í greinum þar sem ný þekking og tækni ráða ríkjum. Hlutur kvenna í slíkum greinum er mun minni en karla. Hugmyndasmiðja VG telur mikilvægt að sporna við þessari þróun strax, því ella má gera ráð fyrir æ skýrari skilum milli þeirra sem njóta öruggra, vel launaðra, þroskandi og gefandi starfa og þeirra sem gegna störfum sem eru illa launuð, óörugg, án þróunarmöguleika og jafnvel heilsuspillandi. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það hvort hópurinn af þessum tveimur hafa meiri áhrif á vinnumarkaði. 

Baráttan fyrir styttri vinnudegi hefur staðið áratugum saman. Meginástæðan fyrir því að Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill stytta vinnutímann er sú að þannig er hægt að ná réttlátari skiptingu milli kvenna og karla við umönnun barna og heimilis og milli launaðrar og ólaunaðrar vinnu. Að ná fram lögbundnum sex tíma vinnudegi án skerðingar launa væri stórt og þýðingarmikið skref í átt að meira réttlæti og jöfnuði milli kynjanna. Slíkur árangur jafnast á við það sem náðist fram með almennum kosningarétti kvenna á sínum tíma.

Kynskipting vinnunnar festir í sessi ríkjandi launamisrétti. Hugmyndasmiðja VG telur mikilvægt að unnið sé gegn þessari kynskiptingu og laun séu ákvörðuð með tilliti til þess sem leyst er af hendi en ekki hvort það er karl eða kona sem vinnur verkið. Tryggja verður kynjunum jafna framfærslumöguleika og viðurkenna að samfélagið fær ekki staðið án vinnuframlags kvenna. Konur eru komnar á vinnumarkaðinn til þess að vera þar fullgildir þátttakendur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill leggja sitt af mörkum til að þær geti varið rétt sinn og sótt fram.

Réttur kvenna til eigin líkama

Alls staðar í heiminum berjast kvennahreyfingar fyrir rétti kvenna til eigin líkama, kynvitundar, kynlífs, ákvörðunar um barneignir og nú upp á síðkastið hefur í auknum mæli verið vakin athygli á nauðsyn þess að kynferðislegt sjálfræði kvenna verði viðurkennt. Vinstrihreyfingin – grænt framboð styður þessa baráttu og lítur á hana sem einn af hornsteinum kvenfrelsis. Þá vill VG leggja sitt af mörkum til að efla opna umræðu um þessi mál og er útgáfa þessarar stefnumörkunar liður í því.

Til þess að breyta viðhorfum og koma í veg fyrir ofbeldi verður að fara fram opin og heiðarleg umræða um þá meðferð sem konur sæta vegna kynferðis síns. Þar má ekkert undanskilja. Almenningur og stjórnvöld um allan heim verða að horfast í augu við að konur eru beittar ofbeldi undri ýmsu yfirskini. Það er gert í nafni trúar og menningarhefða, það er tekjulind margra karla og það er liður í stríðsrekstri. Konur eru limlestar og barðar, þeim er nauðgað og þær eru myrtar. Það verður að horfast í augu við það að ofbeldi gegn konum er framið af körlum að yfirlögðu ráði og það snýst um vald, um vald karla yfir konum sem kynverum. 

Hugmyndasmiðja VG lítur svo á að stjórnvöld séu skuldbundin til að tryggja konum öryggi gegn öllu ofbeldi og þeim beri jafnframt að tryggja að kynferðisofbeldi sé meðhöndlað sem lögbrot. Þetta ætti að vera tryggt samkvæmt yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um afnám alls ofbeldis gagnvart konum, sem undirrituð var fyrir Íslands hönd 1993. Þrátt fyrir aðild okkar að yfirlýsingunni búa íslenskar konur við sama veruleika og konur í öðrum vestrænum samfélögum, veruleika kynferðisofbeldis sem er ein meginhindrunin fyrir rétti kvenna til eigin líkama. Kynferðisofbeldi birtist m.a. í nauðgunum, sifjaspellum, klámi, vændi, mansali, kynferðisáreitni og líkamlegu og andlegu ofbeldi gegn konum og stúlkum inni á heimilum þeirra.

Hugmyndasmiðja VG leggur áherslu á eftirfarandi atriði er varða kynferðisofbeldi: Kynferðisofbeldi á ekkert skylt við kynlíf. Kalla verður karla til ábyrgðar, því það eru karlar sem eru ábyrgir fyrir því andlega og líkamlega heilsutjóni sem konur og stúlkur þurfa að þola vegna ofbeldisins. Skilgreina verður hugtakið klám og gera þá kröfu til löggæslunnar að ákvæðum laga um klám sé framfylgt. Vændi ber að skilgreina sem ofbeldi gegn konum. 

Nauðganir virðast vera að aukast og hópnauðganir eru orðnar staðreynd í okkar samfélagi. Fjöldi tilkynntra nauðgana fer vaxandi, kærum vegna nauðgana fjölgar einnig en sakfellingum fer hlutfallslega fækkandi. Hugmyndasmiðja VG vekur athygli á því að ákvæðin í kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga þurfa breytinga við en þótt þannig sé ástatt er ekkert sem réttlætir það að þeirri löggjöf, sem þó er til staðar, sé ekki framfylgt.

Það er álit hugmyndasmiðja VG að baráttan gegn kynferðisofbeldi hafi um of beinst að fórnarlambinu, konunni, sem verður fyrir ofbeldinu og jafnvel ofbeldinu sjálfu. Þannig hefur það verið brýnt fyrir stúlkum að þær verði að kunna ýmsar aðferðir til að koma í veg fyrir að þeim verði nauðgað.  Með því móti er ábyrgðin á ofbeldinu sett á herðar konunnar sem fyrir því verður. Það er ekki sanngjarnt. Hugmyndasmiðja VG álítur tímabært að ábyrgðin sé sett á réttan stað; á herðar þess sem ofbeldinu veldur. Horfast verður í augu við þá staðreynd að 10% - 20% íslenskra karla fremja nauðgun sem af hlýst alvarlegt heilsutjón. 

Hugmyndasmiðja VG hafnar þeim skrumskælda heimi, sem markaðssettur er í auglýsingum og fjölmiðlum. Þar verður æ algengara að konan sé hlutgerð, hún sé hin „fullkomna“ kvenímynd, sem er til fyrir karla. Í unglingablöðum læra ungar stúlkur snemma hvernig þær eiga að vera til að teljast „fullgildar“. Kvenímynd fjölmiðlanna hefur áhrif bæði á ungar stúlkur og konur. Dæmi um það er mikil aukning átröskunar af ýmsu tagi meðal kvenna og stúlkna. Mannréttindi kvenna eru meðal annars fólgin í því að geta klætt sig og komið fram eins og þær vilja án þess að eiga á hættu að vera beittar kynferðisofbeldi. Hér á landi sem annars staðar í heiminum eru konur rændar þessum rétti.

Vaxandi kynferðisofbeldi birtist ekki síst í aukinni klámvæðingu undir merkjum kynferðislegs frjálsræðis og einstaklingsfrelsis. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hafnar því að klám og vændi séu viðurkennd sem hluta af hversdagslegum veruleika okkar og hvetur til aðgerða gegn klámvæðingunni. Skilgreining hugmyndasmiðju VG á klámi er eftirfarandi: Klám er auglýsing um og hvatning til kynferðisofbeldis. Í þessari merkingu er klámið kenningin og kynferðisofbeldið framkvæmdin. Klám á ekkert skylt við erótík. Klám er efni sem sýnir kynlíf og/eða afhjúpuð kynfæri í tengslum við misnotkun og niðurlægingu þannig að slík hegðun sé studd, látið óátalin eða jafnvel hvatt til hennar. Hugmyndasmiðja VG telur það vera sameiginlegt verkefni jafnt karla sem kvenna innan VG að berjast af alefli gegn klámvæðingunni og kynlífsiðnaði þeim sem rutt hefur sér til rúms í samfélagi okkar.  

Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill breyta refsiábyrgð vegna vændis. VG hefur lagt til að farin verði hin svokallaða „sænska leið“ en í Svíþjóð grundvallast löggjöfin á því að það er kaupandi kynlífsþjónustunnar sem fremur refsivert athæfi. Þá er og mikilvægt að vændi verði skilgreint sem ofbeldi gegn konum. Skipulagður innflutningur á konum er staðreynd í samfélagi okkar. Íslensk stjórnvöld hafa sýnt þessum málum sinnuleysi og ekki brugðist sem skyldi við vísbendingum um  mannréttindabrot. Þekkt eru dæmi þess að konur séu tældar til landsins af körlum sem beita þær ofbeldi, en þær þori ekki að kæra það af ótta við að verða sendar úr landi. Hugmyndasmiðja VG leggur áherslu á að íslensk stjórnvöld taki á þessum málum og tryggi öryggi og rétt kvenna sem lenda í þessari stöðu. Önnur hlið á saman peningi er svo skipulögð starfsemi glæpahringja sem stunda mansal á konum og börnum til kynlífsiðkunar. Angi þeirrar starfsemi hefur teygt sig hingað til lands í tengslum við nektardansstaði og þar gætir einnig sinnuleysis stjórnvalda.

Kynlífsiðnaðurinn í heiminum veltir milljörðum og er jafn umfangsmikill og arðbær og vopnasala og lyfjaiðnaður. Nú hafa Íslendingar undirritað samning Sameinuðu þjóðanna gegn alþjóðlegri glæpastarfsemi. Mikilvægt er að löggjöf okkar verði löguð að þeim samningi og ekki síður að stjórnvöld noti af alefli þá löggjöf sem þau hafa tiltæka til að sporna gegn frekari misnotkun kvenna og barna. Hugmyndasmiðja VG telur réttarkerfið ekki nægilega vel í stakk búið til að taka á kynferðisofbeldi gegn konum og börnum. Því verður að breyta. 

Í þessum kafla hefur verið fjallað um ýmsar birtingarmyndir valdbeitingar karlveldisins í formi kynferðisofbeldis. Enn ein birtingarmyndin er þegar konur eru beittar ofbeldi í skjóli fjölskylduheiðurs og gamalla hefða og eru jafnvel drepnar þegar þær rísa upp gegn undirokandi siðvenjum og gildakerfum. Þá er umskurður, sem sums staðar tíðkast, enn ein leiðin til þess að hafa stjórn á kynhvöt kvenna og undiroka þær. Það sama gildir um fóstureyðingar, víða er nú reynt að skerða þann rétt sem áunnist hefur. Þrenging eða jafnvel algert afnám á réttinum til  fóstureyðingar er eitt mikilvægasta vopn karlveldisins til þess að hafa fulla stjórn á konum og kynlífi þeirra. Ákvörðun um fóstureyðingu á að vera á hendi konunnar, hún á að ráða yfir líkama sínum.

Hugmyndasmiðja VG leggur það til að framtíðarsýn okkar grundvallist á samfélagi án kynferðisofbeldis. Slíkt samfélag væri trúverðugt jafnræðis- og lýðræðissamfélag.

Konur og umhverfismál

Um aldir hefur það verið félagslegt hlutskipti kvenna að hlúa að og gæta að velferð sinna nánustu og þeirra sem þurft hafa á aðstoða að halda vegna sjúkdóma, elli eða æsku. Þannig hafa þær unnið að verndun og viðhaldi lífs og umhverfis um langan aldur. Sérstæð reynsla þeirra og þekking, sem félagsleg staða þeirra hefur fært þeim, hefur hins vegar ekki verið nýtt af þeim sem ráða ferðinni og stýra þróun atvinnu- og efnahagsmála heimsins.

Þau risavöxnu umhverfisvandamál sem mannkynið stendur frammi fyrir má m.a. rekja til viðhorfa og vinnubragða sem einkennast af gróðahyggju, mikilli sérhæfingu og skorti á heildarsýn. Mannkynið allt verður að leggjast á eitt í leit að lausnum, bæði á hnattrænum og staðbundnum viðfangsefnum. Vandamál af þessari stærðargráðu verða ekki leyst án þátttöku og sjónarmiða kvenna.

Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt mikið af mörkum síðustu áratugi við að fylkja þjóðum heims til baráttu fyrir bættu umhverfi. Í allri umfjöllun þeirra er lögð áhersla á tengsl umhverfismála og félagslegs réttlætis. Í samþykktum Ríó-ráðstefnunnar er ein af forsendum sjálfbærrar þróunar talin vera sú að fátækt og misrétti verði útrýmt.

Bilið á milli ríkra og fátækra, kvenna og karla eykst stöðugt. Hnattvæðing efnahagslífsins hefur magnað efnahagslega misskiptingu. Það er óumdeilanleg staðreynd að það er beint orsakasamhengi á milli efnahagsþróunar, ofnýtingar náttúruauðlinda, umhverfismengunar og lífskjara almennings. Umhverfisvanda þriðja heimsins má rekja beint til lífshátta og neysluhyggju auðugu iðnríkjanna sem ríghalda í gömul forréttindi og hafna hinni sjálfsögðu kröfu um réttláta skiptingu auðlinda heimsins. Haldi þessi þróun áfram mun heimurinn allur standa andspænis hungursneyð, sjúkdómum og náttúruhamförum.

Vinstrihreyfingin – grænt framboð leggur áherslu á öfluga alþjóðlega samvinnu í umhverfismálum og bindandi alþjóðlega sáttmála svo að land okkar og jörðin öll verði góður bústaður til frambúðar. Til að svo geti orðið verður að viðurkenna félagsbundna reynslu, þekkingu og sýn kvenna á lífi og umhverfi. Nauðsynlegt er að konur komi að öllum ákvörðunum og stefnumótun í umhverfismálum. Leiðrétting á kynbundnu misrétti er eitt virkasta tækið í baráttunni fyrir betra umhverfi og varðar leiðina í átt til sjálfbærrar þróunar.

Konur og aðild að ESB

Það er stefna VG að mörkuð verði sjálfstæð utanríkisstefna sem miði að fullri þátttöku Íslands í lýðræðislegri samvinnu þjóða. Samskiptin við ESB ber að skoða í saman ljósi og þau ber að þróa í átt til tvíhliða samninga. Þegar um viðskiptasamninga milli þjóða er að ræða ber að leggja áherslu á að almenn mannréttindi og félagsleg réttindi verkafólks séu ævinlega tryggð. Í því sambandi þarf að taka sérstakt tillit til þeirrar staðreyndar að konur eru í meirihluta ófaglærðs verkafólks í iðnríkjunum, auk þess sem atvinnuleysi er umtalsvert meira í þeirra hópi.

Margt bendir til þess að sameiginlegur vinnumarkaður ESB hafi leitt af sér enn ótryggari stöðu fyrir konur á vinnumarkaði en áður. Þær þurfa í auknum  mæli að sætta sig við ótrygga atvinnu og hlutastörf þar sem skortir bæði á lagaleg og félagsleg réttindi þeirra. Sú umræða sem farið hefur fram í nágrannalöndum okkar um áhrif aðildar að ESB á líf kvenna bendir til þess að verðbólgumarkmið séu sett ofar markmiðum um fulla atvinnu. Slík stefna leiðir af sér aukið atvinnuleysi og atvinnuleysi í ESB-löndunum bitnar sérlega illa á konum. 

Það er álit hugmyndasmiðju VG að hið svokallaða fjórfrelsi Evrópusambandsins, sem byggir á frjálsum viðskiptum með vöru og þjónustu, frjálsum fjármagnsflutningum og sameiginlegum vinnumarkaði,  hafi komið illa niður á konum. Fáar konur hafa komið að stefnumörkun Evrópusambandsins eða ákvörðunum um hvernig hin nýja Evrópa skuli líta út. Þær eru ekki áberandi í nefndum og ráðum ESB og þær eru ekki fjármagnseigendur eða stjórnarformenn stórra alþjóðlegra fyrirtækja.

Samtök og einstaklingar sem berjast fyrir réttindum kvenna hafa varað við áhrifum aukins hagvaxtar á forsendum fjármanseigenda og sannarlega ekki tekið undir kröfur markaðarins um samruna fyrirtækja í nafni hagræðingar enda leiðir slík hagræðing einatt til uppsagna starfsfólks, ekki síst kvenna. Hið svokallaða frjálsa flæði vinnuafls milli landa hefur verið talið þjóna kröfunni um haukinn hagvöxt en hverjir eru raunverulegir möguleikar þeirra sem reika milli landa í leit að lífsviðurværi? Það er mat hugmyndasmiðju VG að möguleikar kvenna í þeim efnum hafi snúist upp í martröð, sem geymir ógnanir á borð við mansal og kynlífsþrælkun. 

Með aðild að ESB gengist Ísland undir efnahagslegan samruna og að öllum líkindum sameiginlega mynt og í þeim slag er unnið á forsendum markaðar og fjármagns en ekki stöðu heimilanna/kvenna. Auk þess gera aðlögunarsamningar ESB ráð fyrir niðurskurði opinberra útgjalda, m.ö.o. samdrætti í velferðarkerfinu. Þannig gerir ESB kröfu um að efnahag aðildarlandanna sé stýrt með hagstjórnartækjum markaðarins, sem gerir það enn erfiðara að vinna gegn sívaxandi atvinnuleysi og veikri stöðu hins almenna launþega. Afleiðingar þessarar stefnu blasa við víða í ESB-löndunum. Gífurlega samþjöppun fjármagns hefur leitt til áberandi misskiptingar í samfélaginu. Þrátt fyrir að jöfnun lífskjara og jafnrétti kynjanna séu í orði kveðnu á dagskrá ESB þá hafa tækin til slíkrar jöfnunar reynst harla bitlaus.

Hugmyndasmiðja VG telur gjaldið fyrir aðild að ESB vera hátt, ekki síst fyrir konur. VG gerir þá kröfu að litið sé til efnahags heimilanna við efnahagsstjórnun og í því sambandi sé staða kvenna sérstaklega til umfjöllunar. Það er mat hugmyndasmiðju VG að full atvinna fyrir fólk og öflugt opinbert velferðarkerfi skipti meira máli fyrir velferð kvenna en verðbólgu- og vaxtastig. Slík hugsun virðist andstæð stefnu ESB, sem rennir enn frekari stoðum undir andstöðu VG við aðild að ESB.

Konur og alþjóðlegt misrétti

Kvennabaráttan er alþjóðleg. Konur eiga undir högg að sækja um allan heim. Kynbundið misrétti sem konur sæta og valdaleysi þeirra verður hvað skýrast þegar það er skoðað í alþjóðlegu samhengi. Ofbeldi gagnvart konum er alþjóðlegt vandamál og það sama má segja um fátækt kvenna. Konur vinna tvo þriðju hluta allrar vinnu í heiminum en bera aðeins tíunda hluta afrakstursins úr býtum. Konur eiga aðeins einn hundraðshluta eigna heimsins. Þetta þýðir að konur eru fátækasti hluti íbúa jarðar. Í lokasamþykkt umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Ríó var samþykkt að gera stórátak í málefnum fátækra kvenna. VG minnir á að Ísland er aðili að þessari samþykkt og ber því ábyrgð á að fylgja henni eftir á alþjóðavettvangi.

Fjölþjóðleg fyrirtæki og handbendi þeirra ráða nú mestu um efnahag heimsins. Fátæk lönd eru föst í járngreipum ríku landanna vegna skulda. Vopnaútflutningur og hernaðaruppbygging ríkari landa, útflutningur á óunnu hráefni ásamt arðráni og umhverfismengun því tengdu, viðheldur félagslegu og efnahagslegu misrétti í heiminum. Greinilegt samhengi er á milli alþjóðlegrar vopnasölu, fátæktar á heimsvísu og undirokunar kvenna. Vopn eru að mestu seld til fátækra landa með ólýðræðislegt stjórnarfar. Þar nota stjórnvöld takmörkuð fjárráð sín til þess að kaupa vopn í stað þess að verja fé til menntunar, húsnæðis og heilbrigðisþjónustu. Oftar en ekki drepa þessi vopn tvisvar. Fyrst með því að berja niður lýðræðislegar hreyfingar fólks og síðan vegna vanrækslu á þjónustu sem skiptir öllu máli fyrir líf kvenna og þá um leið fyrir alla þegna samfélagsins. Fyrir 9 milljarða dollara væri t.d. hægt að leysa vatnsskortinn í þriðja heiminum og fyrir 20 milljarða dollara væri hægt að koma á fót ungbarna- og mæðravernd. Þetta eru ódýrar lausnir þegar haft er í huga að árlega er 800 milljörðum dollara varið til hernaðarútgjalda í heiminum. 

Vestræn ríki hafa öldum saman arðrænt þróunarríkin og svokölluð þróunaraðstoð iðnríkjanna nemur aðeins broti af þeim gróða. Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill skila aftur þessum gróða og viðurkennir þá staðreynd að konur gegna lykilhlutverki í allri framþróun þriðja heimsins. Þess vegna þarf að endurskoða alla þróunaraðstoð sem hingað til hefur verið rekin af körlum fyrir karla.

Arðrán ríku landanna á þeim fátæku og vopnuð átök leiða af sér vaxandi flóttamannastraum. Konur og börn eru rúmlega 80% af þeim milljónum flóttamanna sem hrakist hafa frá ættlöndum sínum og heimkynnum. Aðeins litlum hluta kvenna tekst að komast úr flóttamannabúðum til ríku landanna og skapa sér og börnum sínum þar nýtt líf á eigin forsendum. Hugmyndasmiðja VG telur brýnt að taka sérstaklega til umfjöllunar málefni þeirra kvenna sem leita hér hælis sem flóttamenn. Hafa ber í huga að konur sem koma til landsins sem flóttamenn geta hafa sætt þrefaldri kúgun; vegna kyns, stéttar og þjóðernis. Margar þeirra hafa sætt kynferðislegu ofbeldi, t.d. þar sem slíkt hefur verið liður í hernaði. Þessar konur þurfa öryggi og samstöðu og VG setur fram þá kröfu að litið sé á slíkt sem gilda ástæðu til að veita þeim hæli.

Réttindi kvenna eru mannréttindi

Í samningi Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum er kveðið á um að hvers kyns mismunun gagnvart konum brjóti í bága við grundvallarreglur um jafnrétti og virðingu fyrir manngildi. Slík mismunun hindrar þátttöku kvenna á jafnréttisgrundvelli í stjórnmála-, félags-, efnahags- og menningarlífi. Þessi samningur var undirritaður af Íslands hálfu árið 1980 og fullgiltur árið 1985. Samningurinn hefur ekki lagagildi en er bindandi að þjóðarétti. Íslensk stjórnvöld hafa ekki, frekar en önnur, fylgt eftir ýmsum mikilvægum ákvæðum samningsins, ákvæðum sem geta skipt konur miklu máli og varða réttarvernd og réttaröryggi.

Alls staðar í heiminum er brotið á mannréttindum kvenna. Það eru mannréttindi að sjónarmið, reynsla og þarfir bæði kvenna og karla séu höfð að leiðarljósi við alla stefnumörkun og ákvarðanatöku stjórnvalda. Það eru mannréttindi að konum sem sæta ofbeldi sé tryggður réttur til  sanngjarnra og skilvirkra réttarúrræða. Það eru mannréttindi að konur og börn eigi greiðan aðgang að dómstólum landsins og mæti þar þekkingu og skilningi. Ofbeldi gegn konum og börnum er brot á mannréttindum þeirra. Kynbundinn launamunur er brot á mannréttindum kvenna. Kynferðisleg misnotkun á konum og börnum, kynlífssala og kynlífsþrælkun er brot á grundvallarmannréttindum kvenna, þ.e. réttinum til að ráða eigin líkama. Í gegnum aldirnar hefur það verið réttlætt með ýmsum hætti að konur skuli ekki njóta fullra mannréttinda á við karla en þar vegur þyngst krafa karlveldisins um yfirráð yfir líkama konunnar. 

Að vera þátttakandi í lýðræðislegu ferli, að geta séð sjálfri sér farborða, að geta haft áhrif á aðstæður sínar og skynja að maður sjálfur og börn manns eigi sér einhverja framtíð, er nokkuð sem hreint ekki allar konur á Íslandi búa við. Aðskilnaður og misrétti vegna kyns og uppruna gerir fólk að vandamálum þegar það er samfélagsgerðin sem er í raun vandinn.

Lokaorð

Konur og karlar eru einstaklingar í samfélagi þar sem valdi er viðhaldið með pólitískum og félagslega mótuðum andstæðum milli kyns og stétta. Þegar konur byrja í alvöru að setja spurningamerki við kynbundna undirokun sína, sýna styrk sinn og samstöðu svarar kaldveldið með margbreytilegum aðgerðum sem er ætlað, meðvitað og ómeðvitað, að hafa taumhald á og takmarka frumkvæði og athafnir kvenna. Þessi andspyrna karlveldisins er margbreytileg og er oftast mjög vel dulin. Kvenfrelsisbaráttan miðar að því að varpa ljósi á þessar aðferðir og brjóta niður þær hindarnir sem útiloka konur og halda aftur af þeim. Frelsi til athafna og rétturinn til þess að hafa stjórn á eigin lífi er ekki eitthvað sem konum hefur verið fært á silfurfati. Þær hafa þurft að berjast fyrir frelsi sínu og þeirri baráttu er ekki lokið.

Kúgun og valdbeiting er hluti af hversdagslífinu hvarvetna í heiminum og birtist í margs konar myndum og bitnar á ólíkum hópum. Það er mikill munur á kvennakúgun og öðrum birtingarformum kúgunar og valdbeitingar. Munurinn felst í persónulegum tengslum kvenna og karla. Þar sem um stéttbundna kúgun er að ræða eru ekki persónuleg eða tilfinningaleg tengsl á milli valdhafans og hins valdalausa. Það er hægt að hugsa sér samfélag án valdboðs þar sem fólk tekur sameiginlega ákvarðanir um hvernig eigi að útdeila gæðum samfélagsins og í hverju eigi að fjárfesta. Líf kvenna og karla er hins vegar svo samtvinnað að ekki er hægt að hugsa sér líf annars án hins. Karlar eru feður, bræður, makar, sambýlismenn, elskhugar, synir, vinir eða vinnufélagar kvenna. Frelsi kvenna getur því ekki falist í samfélagi án karla. En það þarf að breyta samskiptamynstrinu og valdahlutföllum kynjanna. Konur þurfa að eiga sinn eigin vettvang til þess að sinna baráttumálum sínum og jafnframt verð þær að geta treyst á þátttöku karla í baráttunni fyrir kvenfrelsi og jafnrétti. 

Í baráttunni fyrir betra þjóðfélagi gegna konur mikilvægu hlutverki. Hugmyndasmiðja VG leggur áherslu á að það samfélag sem keppa ber að feli í sér meira en formlegt félagslegt og efnahagslegt réttlæti. Það verður líka að fela í sér að karlar afsali sér því valdi og þeim forréttindum sem þeir hafa tekið í arf. Allir, konur og karlar, hagnast á réttlátu samfélagi.

Markmiðið með femínísku starfi í VG er að gera mismunandi stöðu kvenna og karla í samfélaginu sýnilega og sýna hvernig kynbundið misrétti hefur áhrif á pólitískt ferli og ákvarðanir, sem móta líf okkar og samfélag. Markmiðið er einnig að breyta þessari skipan mála í pólitískri baráttu okkar. Þegar konur sæta ekki lengur kynferðisofbeldi og spurningin um kyn hefur ekki lengur áhrif á hvernig völd og áhrif deilast út milli kvenna og karla hefur kvenfrelsisbaráttan náð takmarki sínu. 

Kvennabaráttan kemur öllum í VG við. Það er óhugsandi að vinna vinstri stefnu brautargengi án kvennabaráttu.