Jafnrétti, félagslegt réttlæti og efling byggðar

Vinstrihreyfingin - grænt framboð grundvallar stefnu sína á jöfnum rétti allra án tillits til kynferðis, kynhneigðar, trúarbragða, litarháttar og uppruna. Aðstaða allra landsmanna verður að vera sem jöfnust, óháð búsetu og félagslegri stöðu. Við gerum kröfu um fullt jafnrétti til náms og jafnan rétt allra til opinberrar þjónustu, upplýsinga um samfélagsleg málefni og til virks tjáningarfrelsis. Félagslegt húsnæðiskerfi er nauðsynlegur þáttur í því að tryggja velferð landsmanna. Skylt er að tryggja vaxandi hópi aldraðra mannsæmandi kjör og aðstæður til að taka virkan þátt í samfélaginu. Gera verður átak til að stórbæta kjör og allar aðstæður öryrkja. Vinstrihreyfingin – grænt framboð vill auka þátttöku feðra í uppeldi barna sinna. Uppeldi og velferð barna er ábyrgð foreldra og virða þarf rétt barna til að njóta samvista við foreldra sína.

Stöðu landsbyggðarinnar verður að styrkja með róttækum kerfisbreytingum og valddreifingu til að treysta byggð. Afar brýnt er að bregðast við fólksflótta frá landsbyggðinni, fyrst af öllu með því að leiðrétta þá fjárhagslegu mismunun sem landsbyggðarfólk býr við í námskostnaði, húshitun og vöruverði. Fjölbreytt atvinnulíf og öflug menningarstarfsemi ásamt traustri samfélagsþjónustu og góðum skólum er undirstaða lífvænlegrar byggðar. Slíku verður ekki náð fram með einkavæðingu og einkarekstri í undirstöðuþáttum velferðarkerfisins, sem bitnar harðast á dreifðum byggðum. Skilgreina þarf hvaða undirstöðustofnanir samfélagsins eigi að lúta lýðræðislegum yfirráðum almannavaldsins.

Til þess að ná fram þessum markmiðum þarf að setja valdi fjármagns og markaðsafla skorður, tryggja réttláta tekjuskiptingu og lýðræðislega stjórnarhætti. Forgangsverkefni er að 40 stunda vinnuvika dugi til eðlilegrar framfærslu þannig að tryggja megi fulla atvinnu og rjúfa víta­hring lágra launa og vinnuþrældóms. Búa verður þannig um hnúta að allt verkafólk sem starfar á Íslandi njóti sömu kjara, hvaðan sem það kemur til að stunda hér vinnu sína.

Úr málefnahandbók:

Jafnrétti, réttlæti, velferð
Hugtakið velferð hefur í meginatriðum tvöfalda merkingu. Annars vegar þarf að tryggja öllum sómasamlegt lífsviðurværi og viðunandi afkomu, þ. e. efnahagslega velferð. Hins vegar er hin félagslega velferð sem felst í því að hver og einn eigi þess kost að njóta lífsins og nýta hæfileika sína að fullu. Réttlátt samfélag byggist á öflugri velferðarstefnu sem tryggir  rétt fólks til mannsæmandi lífskjara, félagslegra réttinda og mannlegrar reisnar.

Öflugt velferðarkerfi er kjölfestan í samfélagi sem virðir manngildi og jafnrétti allra. Þeir sem eru háðir velferðarkerfinu um afkomu sína, svo sem vegna örorku, aldurs eða atvinnuleysis eiga að hafa möguleika til að lifa innihaldsríku lífi og aðstöðu til að geta lagt sitt af mörkum til samfélagsins. Einnig eru fjölmennir samfélagshópar sem eiga beint og óbeint mikið undir því að velferðarkerfið og öll stefnumótun í velferðarmálum taki tillit til þarfa þeirra og stöðu.

Íslenska velferðarkerfið hefur aldrei orðið jafnþróað og velferðarkerfi annarra Norðurlanda. Auk þess varð þróunin önnur hér á landi en hjá nágrannaþjóðunum, einkum á síðasta áratug. Þetta eru helstu ástæður þess að íslenska velferðarkerfið er í hættu. Vísbendingar eru um að félagslegrar mismununar sé farið að gæta í velferðarþjónustu hér á landi.

Fátækt er útbreitt og vaxandi vandamál, hlutskipti æ fleiri einstaklinga og fjölskyldna atvinnulausra, aldraðra og öryrkja – en einnig meðal launamanna. Æ skýrari merki sjást nú um veikleika og göt í velferðarkerfinu. Alvarlegust er sívaxandi gjaldtaka og minnkandi félagslegur stuðningur, einkum í húsnæðismálum. Skattbyrði lágtekjufólks hefur farið stöðugt vaxandi. Hún er ein helsta skýring þess hversu erfitt fólki reynist að vinna sig út úr fátæktargildrunni.

Hér á eftir verður fjallað um helstu þætti sem styrkja þarf í velferðarkerfinu hér á landi svo að það rísi undir nafni og geti orðið að verkfæri til að jafna kjör og aðstöðu landsmanna.

Einkavæðing veikir velferðarkerfið
Á undanförnum árum hafa nokkrar stofnanir í eigu ríkisins verið gerðar að hlutafélögum og sumar seldar einkaaðilum. Þessarar stefnu er farið að gæta í velferðarþjónustunni, skólakerfinu og heilbrigðisþjónustunni. Elliheimili hafa verið boðin út í svokallaða einkaframkvæmd. Athygli vekur að í kynningu á einkaframkvæmdum leggur ríkisstjórnin áherslu á að „sem stærstur hluti tekna rekstraraðila sé fenginn með notendagjöldum ?“ (Skýrsla frá árinu 1998, Einkaframkvæmd). Hér er beinlínis verið að boða frekari skólagjöld og sjúklingaskatta sem munu valda mismunun í þjóðfélaginu.

Einkavæðingarstefna seinasta áratugar hefur veikt og dregið úr almannaþjónustu, einkum í dreifðari byggðum þar sem þjónustan hefur hlutfallslega mestan kostnað í för með sér. Hætt er við að með frekari einkavæðingu almannaþjónustu muni starfsfólki enn fækka á þeim stöðum sem síst mega við.

Eitt brýnasta verkefnið framundan er að draga skýr mörk milli opinbers rekstrar og einkarekstrar. Einnig þarf að huga að samspili skipulagsbreytinga í samfélaginu og byggðaþróunar.

Skert samfélagsþjónusta
Síðustu ár hefur þungur straumur fólks legið frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Brottfluttir af landsbyggðinni umfram aðflutta skipta tugþúsundum. Þessi þróun hefur haft neikvæð félagsleg og menningarleg áhrif á allt þjóðfélagið, en nú hefur skilningur á þjóðhagslegum kostnaði hennar aukist. Talið er að það kosti sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu a.m.k. 3–5 millj. kr. á hvern íbúa sem þangað flyst að byggja upp nauðsynlega aðstöðu og þjónustu, og er þá rekstrarkostnaður ekki meðtalinn. Jafnhliða verður fjárfesting og uppbygging á landsbyggðinni vannýtt. Skólar, heilbrigðisstofnanir og aðrar þjónustustofnanir standa hálftómar og tekjur sveitarfélaganna minnka. Miklir félagslegir erfiðleikar fylgja í kjölfarið og enn fremur mikill kostnaður fjölskyldna og einstaklinga sem oftar en ekki yfirgefa eignir sínar verðlitlar eða verðlausar og þurfa að kosta miklu til að útvega sér húsnæði og koma sér fyrir á nýjum stað.

Fjölbreytni er forsenda góðrar byggðastefnu. Með viðvarandi byggðaröskun verður atvinnulíf og samfélagsgerð einhæfari, einkum í fámennari byggðarlögum. Meðal orsaka byggðaröskunar er ýmis aðstöðumunur byggðarlaga, í samgöngum, verslun og vöruverði, orkukostnaði, aðstöðu til menntunar, heilsugæslu og margvíslegrar félagslegrar þjónustu. Þá vegur fjölbreytni á sviði menningar og afþreyingar þungt.

Gífurleg tækifæri eru fólgin í þeim upplýsingabrunnum sem fjarskipti nútímans hafa opnað aðgang að. Þessi nýja auðlind verður að vera landsmanna allra og þannig getur hún haft í för með sér jákvæða þróun í byggðamálum ef rétt er á haldið.
Fjölbreytni og jöfn lífsskilyrði eru því lykilorðin við mótun byggðastefnu. Efla þarf tiltrú fólks á búsetu til framtíðar í byggðum utan höfuðborgarsvæðisins. Kannanir staðfesta að fjölmargir kysu búsetu á landsbyggðinni ef öryggi og allar aðstæður væru þar í góðu lagi. Því liggur beint við að álykta að róttækar aðgerðir til úrbóta gætu snúið við þeirri þróun sem verið hefur í flutningum fólks af landsbyggð til höfuðborgarsvæðis.

Leitun er að betri fjárfestingu á Íslandi en þeirri sem fólgin er í aðgerðum til að ná jafnvægi í byggðaþróun. Svo mikill er kostnaðurinn af óbreyttu ástandi.

Jöfnuður og kvenfrelsi
Jafnrétti og jöfnuður eru óaðskiljanleg. Í samfélagi jöfnuðar eru reynsla og hæfileikar kvenna virtir og nýttir til jafns við reynslu og hæfileika karla. Fólk af ólíkum uppruna og litarhætti sýnir hvert öðru virðingu og skilning óháð menningarlegum bakgrunni, trúarbrögðum eða tungumáli. Þar sem jöfnuður ríkir hefur fólk rétt til að velja sér atvinnu og búsetu og lifa lífinu eins og það kýs án mismununar. 

Ef hver og einn á að ráða sem mestu um eigið líf þurfa konur að standa jafnfætis körlum. Ekki er hægt að líta framhjá því að íslenskt samfélag hefur verið karlveldi. Karlar hafa forgjöf sem vega þarf á móti með öllum tiltækum ráðum. Mikilvægast er að gera sér skýra grein fyrir hvers konar fordómum og kerfisbundinni mismunun kynjanna.

Konur hafa ekki notið sannmælis á vinnumarkaði og hvergi má hvika fyrr en launamisrétti kynjanna er horfið með öllu. Afar mikilvægt er að berjast gegn kynferðislegu ofbeldi sem á sér rót í fordómum samfélagsins og tengist meðal annars auknu klámi. Þá er einnig mikilvægt að sporna við þeirri óheillaþróun sem átt hefur sér stað í tengslum við fjölgun nektarstaða á Íslandi, en kannanir hafa sýnt að í skjóli þeirra geta þrifist mansal og vændi. Til þess að koma í veg fyrir vændi þarf að setja sökina á kaupanda vændisins en ekki vændiskonuna.

Dómsmál og réttlátt velferðarsamfélag
Í íslensku samfélagi ber nú æ meira á ofbeldis- og fíkniefnaglæpum. Á hverju ári verða margir Íslendingar ofbeldi að bráð, falla annað hvort í valinn eða verða örkumla. Oft tengjast verstu ofbeldisverkin áfengis- eða vímuefnaneyslu, geðrænum vandamálum eða hvoru tveggja. Viðbrögð hins opinbera hafa því miður oftast verið einskorðuð við hertar refsingar, aukna löggæslu og rammgerðari fangelsi. Það má hins vegar ekki gleyma félagslegum orsökum glæpa. Markmiðið hlýtur alltaf að vera að koma í veg fyrir afbrot, ekki aðeins refsa fyrir þau. Fyrsta skrefið er að styrkja velferðarkerfið, efla forvarnarstaf og viðurkenna í verki að dómsmál eru einn þáttur réttláts velferðarsamfélags. Þess vegna er mikilvægt að auka samvinnu dóms-, félags-  og heilbrigðiskerfis.

Frelsi og öryggi
Undanfarið hafa stjórnvöld víða um heim aukið eftirlit með almennum borgurum undir yfirskini baráttu gegn hryðjuverkum. Hér á landi er nú jafnvel rætt um að stofna leyniþjónustu. Afar brýnt er að gagnrýnin umræða fari fram um hugtakið „öryggi”. Stjórnvöld mega ekki misbeita valdi sínu og skerða frelsi almennings undir því yfirskini að verið sé að auka „öryggi” þegar í reynd er verið að stórauka miðlæga upplýsingasöfnun um einstaklinga og persónulega hagi þeirra. Þá hefur skoðanafrelsi og mannréttindum verið fórnað fyrir ímyndað öryggi. Mikilvægt er að löggæsla sé öflug – en hún má aldrei skerða frelsi fólks. Ísland á ekki að vera lögregluríki.

Almannatryggingar
Almannatryggingalöggjöfin er yfirgripsmikil heildarlöggjöf með fjölda réttinda- og heimildarákvæða. Undanfarin ár hafa verið gerðar ýmsar breytingar á einstökum ákvæðum laganna án tillits til þess hver áhrif þær hafi á aðra þætti. Þetta hefur valdið því að kerfið er hvorki gagnsætt né skilvirkt, í mörgum tilvikum getur eitt rekist á annars horn og þeir sem þurfa á þjónustu kerfisins að halda þekkja iðulega ekki rétt sinn og hafa litla möguleika á að kynna sér hann. Almannatryggingakerfið er öryggiskerfi sem allir landsmenn njóta góðs af. Ætla má að þegar fram líða stundir muni lífeyrissjóðakerfið leysa lífeyrishluta þess af hólmi. Sú breyting mun hins vegar taka langan tíma og mikilvægt er að menn rasi ekki um ráð fram. Enn vantar 15-25 ár upp á það hjá fjölmörgum að öflun lífeyrisréttinda tryggi þeim þolanleg eftirlaun. Þá má ekki gleyma þeim sem ekki eiga þess yfirhöfuð kost að ávinna sér lífeyrisréttindi með þátttöku á vinnumarkaði.

Nauðsynlegt er að gjörbreyta áherslum í almannatryggingakerfinu. Í stað þess að nota hugtökin „bætur“ og „bótaþegi“ um þá sem fá greiðslur úr almannatryggingum og atvinnuleysistryggingum ber að tala um „laun“ til að leggja áherslu á þann rétt sem einstaklingnum ber til tekna, hvort sem um er að ræða atvinnutekjur eða samfélagslaun. Lífeyrir þarf að taka mið af framfærslukostnaði einstaklings og hækka samkvæmt launavísitölu.

Draga þarf úr tekjutengingu innan almannatryggingakerfisins. Koma þarf í veg fyrir að kerfið viðhaldi hugmyndum um karlinn sem aðalfyrirvinnu og konu hans sem efnalega háða honum.

Atvinna fyrir alla
Enda þótt atvinnuleysi hafi yfirleitt ekki verið stórfellt eða viðvarandi vandamál hér á landi á síðustu árum er það til staðar og reyndar ört vaxandi um þessar mundir og hlutskipti þúsunda einstaklinga og fjölskyldna. Brýnt er að auka réttindi atvinnulausra til endurmenntunar og sjá til þess að þeir fái stuðning til að finna starf við hæfi. Tryggja þarf atvinnulausum tekjur til að sjá sér farborða og veita sér og börnum sínum þá lífsfyllingu sem aðrir í þjóðfélaginu telja sjálfsagða. Núverandi upphæðir atvinnuleysisbóta eru undir öllu velsæmi og þurfa að hækka verulega.

Heilbrigðismál
Vel starfhæft heilbrigðiskerfi, reist á þeirri meginforsendu að allir hafi þar sama rétt til þjónustu, er einn af hornsteinum sterks velferðarkerfis. Þar til fyrir fáum árum uppfyllti íslenska heilbrigðiskerfið allvel þessar kröfur. Á undanförnum árum hefur hins vegar verið vegið að þessari þjónustu með niðurskurði og kerfisbreytingum sem hafa bæði bitnað á þeim sem þurfa heilbrigðisþjónustu og starfsfólki heilbrigðiskerfisins. Jafnframt hafa verið innleiddir "sjúklingaskattar" í ýmsum myndum. Það hefur haft þær afleiðingar að tekjulægsta fólkið nýtir sér aðeins í mikilli neyð heilbrigðisþjónustuna vegna þess hvað hún kostar. Tannheilsu hrakar þar sem eftirlit í skólum er horfið og kostnaður vegna tannlækninga er óhóflegur fyrir tekjulitlar fjölskyldur.

Skipulag heilbrigðisþjónustunnar þarf að byggja á langtíma markmiðum. Þegar til lengri tíma er litið sparaði það mikla fjármuni ef forvarnastarf yrði eflt innan heilbrigðisþjónustunnar og öflug, almenn heilsugæsla tæki tímanlega á málum áður en þau komast á alvarlegt stig. Auk þess mætti grípa til margvíslegra aðgerða til að gera þjónustuna markvissari og hagkvæmari. Í því sambandi má nefna svokölluð sjúkrahótel sem eru millistig milli sjúkrahúss og heimilis. Einnig aukið framboð hjúkrunarrýma og eflda heimaþjónustu til að afstýra því að dýr pláss séu teppt vegna hjúkrunarsjúklinga. Þegar í stað þarf að ráðast í lagabreytingar til að tryggja jöfnuð innan kerfisins. Afnema ber sérstaka sjúklingaskatta, t.d. komugjöld á heilsugæslustöðvar og gjaldtöku á göngudeildum sjúkrahúsa. Brýnt er að taka lyfjakostnað til gagngerrar endurskoðunar með það fyrir augum að draga úr óhóflegum kostnaði sem veldur því að efnalítið fólk hefur ekki ráð á því að kaupa nauðsynleg lyf. Heilsuvernd munnholsins verði hluti almennrar heilsuverndar í skólum. Í því tilliti verði skólatannlækningum  komið á við grunnskóla landsins. Þá eru réttarbætur fyrir langveik börn og fjölskyldur þeirra og umbætur í geðheilbrigðismálum meðal brýnna verkefna.

Mannvænt samfélag umhyggju og samhjálpar
Hnignun velferðarkerfisins á Íslandi hefur haft í för með sér að samfélagið hefur þróast meira og meira í átt til sérhyggju og hagsmunagæslu fyrir þá sem best standa fjárhagslega og félagslega. Jafnframt hefur verið horfið frá ýmsum gildum sem fram á síðustu ár hafa verið undirstaða velferðarkerfisins. Þannig kemur víða fram að umhyggja fyrir öðrum, samhjálp og samábyrgð þykja gamaldags og afturhaldssöm viðhorf. Þeir sem vilja að réttlæti og jöfnuður ríki í samfélaginu hljóta að andæfa þessu og leggja áherslu á stöðuga framþróun velferðarkerfisins