Sjávarútvegur og umhverfismál

Orkufrekur útvegur

Umræðan um umhverfismál síðustu ára hér á landi hefur að mestu snúist um virkjanir og álbræðslur. Lítið hefur hinsvegar verið rætt um umhverfis áhrif annars atvinnureksturs þó svo að óneitanlega sé sumstaðar um orkufrekar og mengandi atvinnugreinar að ræða sem einnig geta haft áhrif á náttúru lands og sjávar.

Orkufrekur útvegur

Útgerð fiskiskipa er orkufrek atvinnugrein. Nú er talið að um fjórðungur alls koltvíoxíð, helsta gróðurhúsalofttegundin, sem fer í fer í loftið á ári hverju hér á landi komi frá fiskiskipaflotanum. Þrátt fyrir mikla fækkun í flota landsins á undanförnum árum hefur orkunotkun aukist um fimmtung á síðustu 25 árum sem skýrist mest af því að skipin hafa stækkað, meiri fullvinnsla er um borð í þeim en áður, þau eru aflmeiri og nota stærri veiðarfæri, sem allt krefst aukinnar orku. Það er því ekki að ósekju sem litið er til þessarar mikilvægu og orkufreku atvinnugreinar þegar rætt er um loftmengun og áhrif þess á lífsgæði okkar.

 Á réttri leið

Margt hefur verið gert til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda frá fiskiskipaflotans á síðust árum frá því hann náði hæstu hæðum árið 1996. Þá nam útstreymi slíkra lofttegunda 837.000 tonnum en var árið 2004 komið niður í 720.000 tonn, sem er álíka og allur bilafloti landsins lætur frá sér. Þetta má m.a. þakka þróun og bættri hönnun togveiðarfæra og þess búnar sem notaður er við þann veiðiskap sem tekur æ meira mið af umhverfissjónarmiðum sem Hampiðjan hefur verið leiðandi í um allan heim. Íslensk fyrirtæki hafa einnig verið í fararbroddi við hönnun og smíða búnaðar við aðalvélar skipa í þeim tilgangi að draga úr orkunotkun þeirra. Skemmst er í þessu sambandi að minnast viðurkenningar sem fyrirtækið Marorka hlaut á dögunum vegna árangursríkra verkefna sem þar hefur verið unnið að varðandi búnað við skipsvélar í þeim tilgangi að draga úr olíunotkun.

Umhverfisvakning

Sjávarútvegurinn hefur ekki farið varhluta af umhverfisvakningu síðustu ára og í greininni hefur náðst mikill árangur hvað þetta varðar sem lítið hefur farið fyrir í opinberri umræðu. Mestur  árangur er samt sem áður sú hugarfarsbreyting sem orðið hefur hjá sjómönnum sem láta sér ekki lengur detta það í hug að henda í sjóinn því sem áður þótti sjálfsagt að gera, s.s. ónýtum veiðarfærum og allskyns sorpi sem nú kemur alt í land til förgunar. Í fáum orðum má segja að sjómenn og útgerðarmenn hafi snúið á hvolf þeirri gömlu “speki” að lengi taki sjórinn.

Áhrif neytenda

Neytendur gera sífellt auknar kröfur á að fá nákvæmar upplýsingar um fiskafurðir, hvaðan þær koma, hvernig fiskurinn er veiddur, hver staða fiskistofnana er og síðast en ekki síst skiptir ímynd lands og þjóðar miklu máli, að mati neytenda. Reyndar má halda því fram að fiskveiðar og matvælaframleiðsla almennt snúist nú æ meira um álit og áhrif neytenda til framleiðslunnar. Neytendur eru með öðrum orðum farnir að móta meira og minna leikreglurnar í fiskveiðum sniðganga hiklaust sjávarafurðir ef þeim mislíkar eitthvað varðandi þá þætti sem snúa að umhverfismálum greinarinnar. Þeir framleiðendur, þær þjóðir sem ekki standa sig í umhverfismálum, verða einfaldlega undir í nánustu framtíð á meðan hinir munu standa upp úr sem axla ábyrgð og verða leiðandi í þessum mikilvægu málum. Neytendur matvæla um heim allan munu sjá um það.

 Stjórnvöld á rangri leið

Í ljósi þess sem að framan greinir er álbræðslustefna ríkisins í hrópandi andstöðu við þarfir sjávarútvegsins um góða ímynd í umhverfismalum. Á meðan útgerðin í landinu leggur sig alla fram um að draga úr orkunotkun með öllum ráðum, áætlar ríkisstjórnin að auka útblástur gróðurhúsalofttegunda um vel á aðra milljón tonna árlega frá stóriðjunni einni saman á næstu þrem árum.Með sama áframhaldi mun Ísland innan skamms fullnýta alla mengunarkvóta sína og þurfi jafnvel að verða sér út um aukakvóta til að fullnægja alþjóða samþykktum um útblástur gróðurhúsalofttegunda. Það þarf engum blöðum um það að fletta hve slæm áhrif það mun hafa á sjávarútveginn og sölu sjávarafurða. Það er innbyggður hvati í sjávarútvegi til að draga úr orkunotkun. Sjávarútvegurinn þarf að draga úr orkukostnaði og útgerðin þarf að bæta ímynd sína gagnvart neytendum um allan heim. Sú ímynd verður hinsvegar ekki bætt á meðan stjórnvöld reka jafn umhverfisskaðlega atvinnustefnu og nú er í gangi.

Betur má ef duga skal

Þó svo að árangur hafi náðst í umhverfismálum í sjávarútvegi á síðustu árum er enn langt í land að sá árangur geti talist fullnægjandi. Jafnfram því að leggja enn frekari áherslu á orkusparnað í fiskiskipaflotanum er áframhaldandi árangur í umhverfismálum í sjávarútvegi falinn í auknum rannsóknum á áhrifum veiðarfæra á umhverfið, jafnt fiskistofna, gróður, botnlag og aðrar sjávarauðlindir. Sjávarútvegurinn verður að búa sig undir að taka slaginn í umhverfismálum og standa af sér á gagnrýni sem beinast að fiskveiðum um allan heim. Ef vel tekst til eiga Íslendingar að geta orðið leiðandi í umhverfismálum í sjávarútvegi um allan heim. Það er mikið í húfi og til mikils á sig leggjandi.