Viðtal við Þuríði Backman í Austurglugganum: Við ætlum að standa vaktina
Félagar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði hittust í miðstöð sinni á Egilsstöðum fyrir viku til að ræða helstu álita málin í íslenskum stjórnmálum um þessar mundir við þingmanninn Þuríði Backman. Meðal flokksfélaga í kjördæminu hefur verið mikil óánægja með að þingmenn flokksins skyldu styðja þingsályktunartillögu um að hefja viðræður um aðild að Evrópusambandinu. Nú vofir yfir næsta stóra mál, ríkisábyrgð fyrir Icesave skuldbindingunum. Austurglugginn hitti Þuríði á heimili hennar um seinustu helgi og ræddi við hana um ESB, kosningaloforðin, Icesave og heilbrigðismál. „Þetta var meira en spjall,“ segir Þuríður um fundinn sem stóð í á fjórða tíma. „Það var mjög nauðsynlegt að við félagarnir gætum sest niður og talað hreint út.“
ESB er mönnum hjartans mál
Tveir þingmenn flokksins í Norðausturkjördæmi, formaðurinn og ráðherrann Steingrímur J. Sigfússon og Bjarkey Gunnarsdóttir, sem sat á þingi í fjarveru Björns Vals Gíslasonar, greiddu atkvæði með tillögunni en Þuríður á móti henni. Flokksfélagar brugðist illa við, kallað Steingrím ómerking og sakað þingmennina um að hafa svikið gefin loforð úr kosningabaráttunni. Enn aðrir hafa gengið lengra og sagt sig úr flokknum, til dæmis stjórn ungliðahreyfingar flokksins á Austurlandi. „Mér finnst þessi viðbrögð skiljanleg. Aðildarumsókn er mörgum okkar félaga og ESB andstæðinga mikið tilfinningamál. Þeir eru sannfærðir um að við eigum ekkert erindi þarna inn, meðal annars vegna hagsmuna Íslands og þeirrar þróunar sem er innan Evrópusambandsins. ESB er að þróast í sambandsríki, enn meiri blokk en það er í dag. Menn óttast líka að markaðsöflin stjórni áfram för og hugmyndin um sameiginlegan her hærðir og skelfir marga inn að hjartarótum. Því eru þetta eðlileg fyrstu viðbrögð. En við munum vinna okkur yfir þennan kafla tilfinningarótsins og þá liggur fyrir að standa vaktina í samningaferlinu. Þá opinberast hvað Evrópusambandið er og hvar okkar hagsmunum er best borgið.“
Mismunandi aðferðir við afgreiðslu
Þuríður segist ekki líta á stuðninginn við aðildarviðræðurnar sem svik við fyrirliggjandi samþykktir landsfundar og flokksráðs. Flokkurinn hafi ekki skipt um stefnu og leggist sem fyrr gegn aðild. „Við sögðumst vera gegn aðild en ekki aðildarviðræðum, eða eins og segir í Landsfundasamþykktinni: „Vinstrihreyfingin - grænt framboð telur nú sem fyrr að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópusambandsins. Sjálfsagt er og brýnt að fram fari opin og lýðræðisleg umræða um samskipti Íslands og sambandsins. Landsfundur Vg leggur áherslu á að aðild Íslands að ESB eigi að leiða til lykta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Landsfundur telur mikilvægt að fyrirkomulag þjóðaratkvæðagreiðslu fái rækilega umræðu og að hlíðsjón verði höfð af væntanlegum stjórnarskrárbreytingum og hvað eðlilegt getur talist þegar afdrifaríkar ákvarðanir eru teknar um framsal og fullveldi“.“
Ágreiningurinn snúist því um hvernig eigi að afgreiða málin, helst í eitt skipti fyrir öll. „Við lofuðum að berjast og vinna gegn því að fara inn í ESB en menn eru ekki sammála um hvaða leið sé heppilegust til að fá málið út af borðinu. Ákveðin öfl hafa rekið gengdarlausan áróður fyrir að okkur væri best borgið innan ESB. Samfylkingin hefur að mörgu leiti leitt þá umræðu enda haft aðild að ESB á stefnuskrá frá upphafi. Aðgangur að fjölmiðlum hefur ekki verið jafn fyrir þá sem tala með og tala gegn aðild. Það hefur borið meira á þeim sem hafa talað fyrir henni. Eftir að efnahagskreppan skall á af svona miklum þunga seinasta haust er eðlilegt að allt sé gripið sem lausn í miklum vanda, enda fagna margir patentlausnum. Margir telja gjaldmiðilinn ónýtan eftir illa meðferð. Með ESB komi regluverkið og eftirlitið þannig við getum ekki hagað okkur svona framvegis og stöðugleikinn komi með evrunni.
Krafan um afstöðu til Evrópusambandsaðildar hefur verið meira og minna inni á borði allra stjórnmálaflokka. Krafan um aðildarumsókn hefði alltaf hangið yfir okkur, með einum eða öðrum hætti.
Mér finnst ekki rétt að kynna aðildarumsókn með þeim hætti að hægt sé að sækja um aðild til þess eins að kanna hvað við fáum, rétt eins og við þurfum ekki kosta neinu til, eins og það væri ekkert mál. Þessi áróður hefur verið mjög sterkur í vetur. Ég held að margir hafi ekki spáð í hvort þetta væru könnunarviðræður til að kanna hvað við fáum og spyrja síðan þjóðina hvort hún vilji fara í aðildarviðræður eða umsókn um aðildarviðræður.
Vinstrihreyfingin –grænt framboð hefur allt frá stofnun hreyfingarinnar haft það á stefnuskrá að hafa sjálfstæða utanríkisstefnu og hafna aðild að Evrópusambandinu. Fyrir okkur sem leggjum hreyfingunni lið, meðal annars vegna þessarar skýru stefnu, er málið mjög erfitt. Innan okkar raða eru mismunandi skoðanir um hvernig eigi að afgreiða málið.
Það er skoðun margra að aðildarumsókn komi ekki til greina. Aðrir telja að við eigum að sækja um, við getum hvort sem alltaf snúið við. Sá hópur er kannski ekki mótfallinn því að vera hluti af Evrópusambandinu þótt það sé ekki á stefnuskrá okkar. Aðrir hafa komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði hjá því komist að kosta því til sem þarf, sækja um, fara í þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að hægt sé að afgreiða þetta út af borðinu.
Ég veit að hreyfingin hefur ekki skipt um stefnu og það heyrðist á ræðum flestra þingmanna okkar að þeir eru algjörlega andvígir því að ganga í sambandið. “
ESB líkið var með í farteskinu
Þuríður segir að vitað hafi verið í hvað stefndi þegar samþykkt var að fara í ríkisstjórnarsamstarfið með Samfylkingunni. Vinstri grænir vilji leggja sig fram um að vanda til verka.
„Við verðum líka að muna að þetta var hluti af því að vera í ríkisstjórn með Samfylkingunni. Þetta var með í pakkanum þegar það var samþykkt á flokksráðsfundi að ganga til samstarfs við Samfylkinguna. Við getum orðað það sem svo að líkið hafi verið með í farteskinu. En í samstarfsyfirlýsingunni kemur einnig fram að flokkarnir virði ólíkar áherslur hvors um sig gagnvart aðild að ESB, rétt þeirra til málflutnings og baráttu í samfélaginu í samræmi við afstöðu þeirra. Þeir hafa fyrirvara um samningsniðurstöðuna. Við sögðum líka að við værum frjáls að greiða þessari tillögu atkvæði. Við höfum ekki skipt um skoðun.
Úr því að samþykkt var að leggja inn aðildarumsókn er kannski eins gott að við séum þarna um borð. Við ætlum að standa vaktina því við erum ekki blinduð af Evrópuglýjunni. Við munum sjá til þess að hagsmunaðilar séu hafðir náið með í ráðum, aðkoma Alþingis verði virk og málið sett í þann farveg að samningarnir verði ekki eingöngu í höndum nefndar sem trítlar út til Brüssel, fær glýjuna og kemur til baka með „Brüssel niðurstöðu.“ En þetta á eftir að verða erfitt ferli, kostnaðarsamt og mannfrekt. Það er komið í gang og verður ekki aftur snúið í bráð. Við getum haft reynslu Finna til hliðsjónar, þar var erfitt fyrir þá að koma sínum fyrirvörum í gegn – hvað þá hætta í samningaferlinu.
Við lögðum ríka áherslu á að fá landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytið í stjórnarmyndunarviðræðum, meðal annars vegna þess að við vissum að þessi þingsályktunartillaga kæmi fram. Við vissum ekki hvernig hún færi í þinginu, við vonuðumst eftir einu nefndaráliti þar sem allir flokkar sameinuðust um málsmeðferð.
Það má búast við að aðildarumsókninni verði þakkað allt sem vel gengur við endurreisn eftir efnahagshrunið. Það eru margir innan Samfylkingarinnar sem telja aðildarumsókn alfa og ómega alls. En það verður ekki aðildarumsóknin sem kemur okkur út úr þeim mikla vanda sem nýfrjálshyggjan kom okkur í, við verðum sjálf sem þjóð að standa saman og koma okkur uppúr þessum skuldum. Það gerir það enginn annar.
Við ætlum okkur ekki að stunda skemmdaverkastarfsemi í aðildarviðræðunum., Við þurfum þess ekki, Eðli og skilyrði ESB koma í ljós í samningaferlinu. Því er mikilvægt að upplýsa almenning vel um stöðu mála á samningstímanum og hafa möguleika á að hætta ef í ljós kemur að niðurstaða í erfiðustu málunum verði óaðgengileg. Hvað með íslenskan landbúnað? Hvíta kjötið fer út, hvað þýðir það fyrir kjötvinnslu og tengdar greinar? Hvað þýðir þetta fyrir framtíð íslenskra bænda, sjálfbæra þróun, möguleika til að styrkja íslenskan landbúnað, til dæmis ylræktina? Við viljum hafa fæðuöryggi. Þegar við upplýsum um málin held ég að þjóðin átti sig á því að þetta sé að líkindum ekki það sem við þurfum. Það kemur okkur engin út úr efnahagsvandræðunum nema við sjálf.
Gjaldmiðillinn er lítill og smár en hefur í gegnum tíðina bjargað okkur. Við höfum getað brugðist við sveiflum í atvinnulífinu með gengisbreytingum en ekki atvinnuleysi eins og Spánverjar. Viljum við það?“
Brjálaður tími fyrir aðildarviðræður
Þuríður segir aðildarviðræðuna enn hættulegri í ljósi stöðunnar í þjóðfélaginu. Meðal annars vegna þess hafi hún greitt atkvæði gegn tvöfaldri þjóðaratkvæðagreiðslu.
„Sjálf tel ég að fyrir þá sem vilja fara inn í Evrópusambandið sé þetta gjörsamlega brjálaður tími. Þegar við þurfum að þjappa okkur saman og koma okkur út úr efnahagsvandanum fara kraftarnir, tíminn og núningurinn í þetta. Öll ráðuneyti, sem eiga að vera að sinna brýnum verkefnum, verða undirlögð af þessu.
Ég hef verið talsmaður tvöfaldrar þjóðaratkvæðagreiðslu á þeim forsendum að samkomulag yrði um að málið væri sett á dagskrá allra stjórnmálaflokka, sjónarmið vel kynnt og að því ferli loknu kosið um hvort sækja ætti um aðild að ESB eftir upplýstar umræður og niðurstöður könnunarviðræðna. Þetta ferli sá ég fyrir mér „í réttu árferði“ og hefði verið tilbúin að kjósa um aðildarumsókn samhliða sveitarstjórnarkosningum næsta vor, en ekki eins og kom fram í breytingatillögu Sjálfstæðismanna að gera þetta sem allra fyrst, ekki síðar en innan þriggja mánaða. Þá verðum við komin inn í haustið, þegar búast má við að efnahagsástandið hafi enn versnað og fleiri gjaldþrota og atvinnulausir. Við slíkar aðstæður grípur fólk í öll hálmstrá.
Hættan hefði líka verið að samningsnefndin hefði verið með sterkara umboð. Umboð hennar er mjög veikt, það munaði bara fimm atkvæðum og Alþingi getur stoppað málið af.“
Frekari fyrirgreiðslur velta á Icesave
Evrópumálið er rétt farið út úr þinginu þegar næsta hitamál, ríkisábyrgð vegna Icesave skuldbindinga, kemur þangað inn til umræðu og afgreiðslu. „Það er ofboðslega stórt og flókið mál sem seint verður sátt um nema það fari fyrir dómstóla og að þeim höfum við ekki aðgang að. Sumt af því sem við sitjum uppi með er vegna aðgerða ríkisstjórnarinnar í haust, undirskriftum, aðgerðum og viðbrögðum sem eru bindandi. Við getum ekkert annað gert en vinna okkur út úr málinu með samkomulagi eins og Alþingi fól fyrri ríkisstjórn og við tókum í arf.
Á þessu hanga allar aðrar fyrirgreiðslur. Ef við stöndum ekki við þetta samkomulag höfum við gefið öllum, meira að segja Norðurlandaþjóðunum, langt nef. Ef við viljum taka málið upp aftur eru Bretar og Hollendingar líka við samningaborðið og það er farið að þykkna í þeim hljóðið.
Því miður þurfum við öll þessi lán sem nú standa okkur til boða, svo gríðarlegt er hrunið eftir frjálshyggjutímann. Það hafa margir reiknað og menn geta reiknað sig í óhemju bjartsýni og alveg í hel. En hver getur sagt okkur með vissu hvort heimskreppan sé að dýpka eða grynnast, hvernig ástandið á hlutabréfamarkaði í Bretlandi verður? Við höfum sjö ár til að gera sem mest úr eignum Landsbankans í Bretlandi og við fáum þessi sömu ár til að styrkja íslenskt atvinnulíf og snúa við neikvæðum reikningi alls þjóðarbúsins.
Það er líka endurskoðunarákvæði inni í samningnum um að ef við, að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, ráðum ekki við afborganir sé hægt að taka samninginn upp aftur, endurskoðunarákvæðið þarf að mínu mati að styrkja í meðferð þingsins.
Það má deila um hvort þessi samningur sé sá albesti sem við hefðum nokkurn tíman getað fengið eða hvort við ráðum yfirleitt við að standa við skuldbindingarnar. Í samningnum hefur tekist að lækka vextina frá því sem samið var um í haust við Hollendinga og fá frest í sjö ár til að hefja greiðslur. Þau ættu að geta nýst okkur vel þótt vaxtabyrðin af lánunum sé gríðarleg. Það var mat samninganefndarinnar að við höfum ekki komist lengra og ég verð að treysta hennar niðurstöðu. Ég greiði atkvæði með samningnum. Við vitum nokkurn veginn hvað gerist ef við gerum það ekki og því tel ég að það sé ekkert annað að gera til að komast í næsta kafla uppbyggingastarfsins“
Málin verði rannsökuð til botns
Þuríður leggur áherslu á að Íslendingar séu ekki einir við samningaborðið hvað varðar lausn Icesave málsins. Á meðan Íslendingar ná samningum um „viðráðanleg lán eða aðrar fyrirgreiðslur sem lúta að endurreisn þjóðarinnar“ sé hægt að halda sjó og forráðum yfir flestum innanlandsmálum. Rannsaka verði hrunið og endurheimta fjármuni sem fjárglæframenn sugu út úr íslenskum fjármálastofnunum.
„Hvað eigum við annað að gera – skella öllu í lás? Við getum lýst okkur gjaldþrota en þá verða öll ráð tekin af okkur. Er það betra? Við fengum efnahagshrunið og Icesave í arf. Það er sama hvaða ríkisstjórn væri við völd. Hún sæti uppi með það sem gerðist í október og nóvember. Munurinn er sá að við í VG leggjum upp í endurreisnarferlið undir félagslegum formerkjum.
Auðvitað leggst þetta þungt á okkur, ásamt skilyrðum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um áframhaldandi aðstoð. Við erum meðhöndluð nánast sem þriðja heims ríki. Okkur er gert að ná jafnvægi í ríkisfjármálum á þremur árum eða fyrir 2014 sem er varla hægt án þess að brjóta niður velferðakerfið. En í ríkisstjórn beitum við okkur fyrir að ná jafnvægi í ríkissjóði með að taka inn auka skatta en ekki skera bara niður opinbera þjónustu. Það er betra að þeir sem hafa ríflegar tekjur borgi meira heldur en við skerum alla þjónustu inn að beini. Menn eiga ekki að kvarta undan hátekjuskatti í dag.
Það sem skiptir okkur öll mestu máli að rannsóknarnefnd Alþingis og sérstakur saksóknari fái frið. Að menn geti kortlagt og unnið úr viðskiptamunstri og krosseignatengslum þar sem menn lánuðu og áttu í sjálfum sér hundrað sinnum. Það verður að rekja þræðina til þeirra sem skófu innan úr bönkum og öllum sjóðum fyrir áhættu fjárfestingar og eiga sjóði á hinum ýmsu „Tortóla eyjum.“ Þessir fjármunir hafa ekki gufað upp. Það næst ekki þjóðarsátt nema aðdragandi, eðli og gerendur efnahagshrunsins komi skýrt fram og réttlætið nái fram að ganga. Það gengur ekki að almennir borgarar borgi allan skellinn með sparifé sínu.
Hvað varðar Icesave er víst að regluverk Evrópusambandsins gerði ekki ráð fyrir algjöru bankahruni í einu landi. Því var mikill þrýstingur frá ESB og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum að Ísland ábyrgðist greiðslur innistæðutryggingarsjóða, að við bærum ábyrgð til að forða áhlaupi á bankana úti. Þetta er sama Evrópusambandið og við ætlum nú að leita í náðarfarm. “
Sárt að sjá Helgafelli lokað
Þuríður er formaður í heilbrigðisnefnd og situr einnig í félags- og tryggingamálanefnd. Hún er að auki menntaður hjúkrunarfræðingur og starfaði sem slíkur þar til hún settist á þing árið 1999. Heilbrigðismál eru henni þannig hugleikin og hún fylgist með þróunum í þeim málum í kjördæminu. „Mér finnst mjög sárt þegar þjónusta, sem í raun er hluti af grunnþjónustu hverrar byggðar, er skert,“ segir hún aðspurð um lokum dvalarheimilisins Helgafells á Djúpavogi. „Áherslan í öldrunarþjónustu hefur verið á dvalar- og hjúkrunarheimili en það er að snúast við. Hugmyndafræðin í dag er sú að þeir sem hafa skerta getu eigi að fá að búa eins lengi heima hjá sér og þeir geta. Uppbygging þjónustunnar er á þeirri leið og það syttist í að öldrunarþjónustan verði hluti félagsþjónustu hvers sveitafélags. Því er sárt að vita til þess að Helgafelli sé lokað áður en gengið er frá því að sveitarfélagið geti sinnt þessum eða öðrum öldruðum þar til þeir þurfa á meiri hjúkrun að halda. Nokkur sveitafélög hafa þegar tekið þesssa þjónustu í sínar hendur. Samningar við sveitarfélögin eru misjafnir og þeir þurfa ekki að vera eins því þjónustan hefur byggst á aðstæðum á hverjum stað. Á Djúpavogi er slíkur samningur ekki til staðar. Ég taldi aftur á móti að samkomulag hefði náðst um að halda óbreyttri þjónustu fram að áramótum meðan unnið væri að lausn mála og því er sárt að lokað sé áður en ný þjónusta tekur við. Við eldumst öll og öldrunarþjónusta er atvinna, ekki síður mikilvæg þjónusta utan stofnana, sinnt á heimilum fólks í stað stofnanaþjónustu. Það sama má segja um þjónustu við fatlaða og langveika.“
Hún viðurkennir að erfitt sé fyrir jafn lítið sveitarfélag og Djúpavog að taka við þjónustunni strax. „En þegar við færum þjónustuna til sveitarfélaganna verða tekjustofnar að fylgja með.“
Heilsutengd ferðaþjónusta
Meðal þeirra úrræða sem rædd hafa verið til að lesa efnahagsvandann er að efla heilsutengda ferðaþjónustu. Þuríði lýst vel á þá hugmynd en spurningin sé hvernig hún verði útfærð.
„Ég hef lengi trúað að þarna séu tækifæri. Við eigum hreint vatn, heitar lindir, hreint loft og marga staði þar sem hægt er að veita kyrrð sem er í dag eftirsóknarvert frá áreiti daglegs lífs. Spurningin er í raun um frjótt hugmyndaafl, vel menntað starfsfólk, viðurkenndan rekstur og rekstrarform. Þetta þurfa ekki að vera allt opinberar stofnanir en ef starfsemin tengist á einhvern hátt opinberri heilbrigðisþjónustu verður að tryggja jafnan aðgang og að kostnaður falli ekki á hið opinbera. Ég er ekki einkavæðingarsinni en þar sem ekki er komið inn á hefðbundna heilbrigðisþjónustu, grunnþjónustuna, er tækifæri fyrir aðra. Ef við erum að tala um þjónustu innan hinnar hefðbundnu heilsugæslu ber okkur skylda að tryggja að allir eigi sama aðgengi.“
GG
