Gölluð lög og ónýt...eða hvað?
Síðastliðin 10 ár hafa alþingismenn hvað eftir annað fjallað um umhverfisáhrif framkvæmda og mat á umhverfisáhrifum. Þegar lesið er yfir ræður þingmanna um þessi mál virðast þeir nokkuð sammála um að löggjöf um slíkt mat sé sjálfögð og eðlileg, jafnvel bráðnauðsynleg. Þannig verður ekki ráðið af ræðum þingmanna að tilskipun sú frá Evrópusambandinu, sem lög um mat á umhverfisáhrifum byggir á, hafi verið íþyngjandi á nokkurn hátt. Þingmenn hafa jafnvel orðið sammála um að gera, í ákveðnum tilfellum, strangari kröfur en tilskipunin gerði ráð fyrir. Þessu til staðfestingar má vitna í framsöguræðu Tómasar Inga Olrich frá 1993, þegar hann fylgdi úr hlaði nefndaráliti umhverfisnefndar vegna upphaflegu lagasetningarinnar. Þá sagði hann: Rétt er að geta þess að þær breytingar sem gerðar eru á 6. gr. miða allar að því að setja hér nokkuð strangari mörk um mat á umhverfisáhrifum og skilgreiningu á þeim framkvæmdum sem skulu fara í mat á umhverfisáhrifum. Meginástæðan fyrir þessu er sú að nefndarmenn voru sammála um að náttúra Íslands væri á margan hátt viðkvæmari fyrir umhverfisáhrifum heldur en gerist annars staðar og væri því ástæða til að færa þessi mörk niður, gera þau strangari hér.
Þingmenn gerðu engar tilaunir til að andmæla þessari röksemdafærslu nefndarinnar og samþykktu frumvarpið með 45 samhljóða atkvæðum, enda hafði framsögumaður umhverfisnefndar lokið máli sínu með svohljóðandi hvatningu til þingmanna:
Það er von mín að málið, eins og það hefur verið lagt upp hér í þinginu og með þeim breytingum sem orðið hafa á því, muni leiða til þess að aukin þátttaka framkvæmdaraðilanna sjálfra og ábyrgð í þessu máli leiði til þess að þeir muni taka með opnari huga og jákvæðari hætti þátt í því að meta þau áhrif sem framkvæmdir þeirra hafa á umhverfið og þar af leiðandi muni þetta verða til þess að styrkja tilfinningu þjóðarinnar fyrir mikilvægi umhverfismála.
Hvers vegna samþykktu menn lögin?
Nú er hins vegar annað hljóð í strokknum, eins og alþjóð er kunnugt. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar hrópa nú hver í kapp við annan að lögin um mat á umhverfisáhrifum kunni að vera gölluð og í versta falli ónýt. Þannig hefur utanríkisráðherra Halldór Ásgrímsson haldið því fram að endanlegur dómur um Kárahnjúkavirkjun falli ekki með úrskurði Skipulagsstofnunar heldur þegar þjóðkjörnir fulltrúar á Alþingi taki afstöðu til lagafrumvarps sem himili útgáfu virkjanaleyfis. Ráðherrann, sem ætlar að fylgja fast eftir stefnu ríkisstjórnarinnar um það að virkjað verði við Kárahnjúka, virðist sem sé álíta niðustöðu Skipulagsstofnunar algert aukaatriði. Og forsætisráðherra heldur því fram að úrskurður Skipulagsstofnunar sé bæði óvandaður og stangist á við lög án þess að tilgreina efnislega hvað hann eigi við. Það er ekki úr vegi að rifja það upp að Davíð Oddsson var meðal þeirra þingmanna sem samþykktu lögin um mat á umhverfisáhrifum á sínum tíma og gerði engar athugasemdir við orð félaga síns Tómasar Inga Olrichs, sem vitnað er til hér að framan.
Pólitík og fagmennska
Ríkisstjórnin, Landsvirkjun og ótilgreindur her lögfræðinga hafa, síðan úskurður Skipulagsstofnunanr var birtur, hamast við að heyja í kæru þá sem Landsvirkjun hefur tilkynnt að muni koma frá fyrirtækinu til umhverfisráðherra. Grein Hreins Loftssonar lögfræðings í Mbl. 25. ágúst sl. er til marks um það, enda er lögfræðingastofa hans í vinnu hjá Landsvirkjun við að hanna kæruna. Það er aldeilis makalaust að lögfræðingur sem virðist vilja láta taka mark á sér skuli væna opinbera stofnun, sem starfar samkvæmt lögum, um það að láta pólitík stjórna gerðum sínum. Á sama tíma heldur hann því fram að pólitískt kjörinn ráðherra í ríkisstjórn, sem hefur það að opinberu markmiði að virkja við Kárahnjúka, sé líklegri til að leggja sjálfstætt og faglegt mat á umhverfis áhrif virkjunarinnar. Er ekki verið að hafa hér nokkur endaskipti á hlutunum?
Ítarlegra mati fórnað
Þegar lögin um mat á umhverfisáhrifum voru endurskoðuð fyrir rúmu ári var það fyrir þrýsting frá Samorku (samtök raforku-, hita- og vatnsveitna) að heimild Skipulagsstofnunar til að úrskurða framkvæmd í svokallað ítarlegra mat var tekin út úr frumvarpinu. Ekki þarf að taka það fram að Landsvirkjun á aðild að Samorku og kom þannig að gerð umsagnarinnar. Í umsögn Samorku segir: "...það er eindregin skoðun Samorku að ekki sé þörf á þeim möguleika að úrskurða framkvæmd í ítarlegra mat og telur Samorka að slíkt gangi gegn anda laganna um samfelldan matsferil." Samorka lagði sig fram við það að sannfæra bæði umhverfisnefnd Alþingis, lögfræðinga umhverfisráðuneytisins og eflaust umhverfisráðherra um að hið svokallaða ítarlegra mat kæmi einungis til með að gera framkvæmd laganna dýrari, þyngri í vöfum og óskilvirkari. Að lokum samþykkti umhverfisnefndin að leggja til breytingu á frumvarpinu í þessa veru, en það var með fullri meðvitund um að slíkt kæmi til með að hafa í för með sér að þeim málum myndi fjölga þar sem framkvæmd er hafnað. Rökstuðningur formanns umhverfisnefndar Ólafs Arnar Haraldssonar í framsögu fyrir nefndaráliti umhverfisnefndar þ. 9. maí 2000 var eftirfarandi: "Í þessu tilviki vil ég sérstaklega leggja áherslu á að með því að taka ítarlegra matið í burtu vill nefndin ekki stefna að því að slælegum vinnubrögðum sé komið á heldur þvert á móti að þeir aðilar sem að matsferlinu koma vandi vinnubrögð sín þannig að ekki þurfi að koma til ítarlegra mats. Búast má við að nokkurn tíma taki fyrir aðila að venjast þessu fyrirkomulagi því hingað til hefur verið hægt að vísa málum til ítarlegra mats. Þá má einnig búast við að á einhverjum stigum og í einhverjum tilvikum muni þeim málum fjölga þar sem mati er hafnað. Gerist slíkt mun matsferlið hefjast að nýju."
Stærsta framkvæmd Íslandssögunnar
Engin mótmæli heyrðust úr röðum stjórnarþingmanna við þessum skilningi umhverfisnefndarinnar á væntanlegum áhrifum þess að heimildin til að dæma framkvæmdir í ítarlegra mat skyldi felld niður. Af þessu virðist ljóst að þingmenn hafi verið sáttir við lögin, anda þeirra og markmið. Það er ekki fyrr en stjórnarherrarnir standa frammi fyrir úrskurði sem er þeim ekki að skapi að þeir reka upp ramakvein. Í ljósi orða formanns umhverfisnefndar, sem vitnað er til hér að framan, ætti slík niðurstaða að teljast fullkomlega eðlileg þegar litið er til þess máls sem hér um ræðir. Aldrei hefur í samanlagðri Íslandssögunni verið sett fram svo tröllaukin hugmynd um umbyltingu lands á stóru svæði. Afleiðingin væru alvarlegustu umhverfisáhrif sem hlotist hefðu af einstakri framkvæmd hérlendis frá því sögur hófust. Hefði úrskurður Skipulagsstofnunar fallið á annan veg og Kárahnjúkavirkjun staðis
